THE LlBRARt
BRIGHAM YCUNG U iVERSITX
PROVO, UTAH
Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from Brigham Young University
http://www.archive.org/details/philippimelantho23mela
C 0 RP U S REFORMATORUM
' P 0 S T
CAROL. GOTTL BRETSCHNEIDERIM,
PHILOS. ET THEOL. DOCTOREM ETC E D I D I T
HENRICIIS ERNESTIIS BINDSEIL,
PHILOS. DOCTOR,
BIBLIOTT^ECAE REGIAE ACADEMIAE FRIDLRICIANAE HALENSIS CUM VITEBERGENSI CONSOCIATAE
PRAEFECTUS SECUNDARIUS, SOCICTATIS GERMANICAE ORIENTALIS, HISTORICO-THEOLOGICAE UPSIENSIS, ET INSTITUTI AFRICANI PARISIENSIS SODALIS.
VOIUMEK XXIIL
BRUNSVIGAE APUD C. A. SCHWETSCHKE ET FILIUML
(M. BRIIH.)
1855.
BRIC
KUVO,
LIBRI PHILIPPI MELANTHONIS
IN QUIBUS DOGMATA DOCTRINAE CHRISTIANAE EXPOSUIT.
YOLUIVIEN XXIII.
«
n. EXAMEN EORUM,
QUI AUDIUNTUR ANTE RlTUftl PUBLICAE ORDINATIONIS , QUA COMMENDATUR EIS
MINISTERIUM EVANGELII.
EXAMEN ORDINANDORUM GERMANICE.
Prolegomena p. XXI.— XXXIV.
^cr Drbinanbeu Qxamtn, 2Bic e^ In bcr 5tird)en ju SBittcmbcvg gebraud^t iviib.
pag. X^eife ober ©titcfe ber ^trc^etiorbnung . . XXXV sqq. 93om erften «Stucf, neniUct), bon berSere . . XXXVII — 33on bnterfdjeiD G^riftlirfjer Sere, ijnb ^eibnifdjer Sfletigion, tnb an^crer @ecten .... XL.
35om ©ottlic^en einigen 2Befen XL sq.
aSon ben breien Q3erfonen in ber ©ott^eit . XLI sqq.
93on «ercintgung beiDer Staturn in 6^ri[io, ber au^
»S-
paj
ber Sungfrawen gcBorn tft XLIII sq.
93on cnterfd)ei& S^rtftlidjcr anruffitng, i^nb ^etbni-
fd}er anruffung XLIV —
93on ber crfci^affung atler Greatitren . . . XLV.
93om fatl ber erPen 2J?enfd;en XLV sq.
93on ©unb, Grbfunb, bnb «trcftidjen fitnben XLVI sqq. 93on ®ottIid}etu etpigctu ®de§, l»nb Xtou tjnterfc^eib
XI
XII
t>et je^en ®e6ot, bnb ttt anbetn ©efe^ In SKofc, tjon ben 1'euitifc^en Geremonten bnD burgerlirben
ijefe^en — XLVIII. —
93on tinterfcfceib bee ®efe|e6 sjnb beS ^uanged) — XLIX sqq. 93on ijergebung ber fiinben, unb reie ber 3J(enfd) fiir ®ott gerecljt wirb, bm6 beS .&@0iJKi)'l (S^rifti
iciUen, burc^ glau6en — LII —
06 biefe SRere red)t ifl, Qlflein burc^ giauOen wer*
ben tcir gered^t? — LIV —
93on tnterfc^eio ber Cere in ipnfern ^irrfjen in bte=
fem -Jlrticfel; onb ber 23evflUc^en faifrtKn lere — LVIII sq. 06 bie 'JBepftlidjc i^ere redjt feS^, Dal ein 3D?enfc^ fitr tonb fitr in jweiuel 6[ei6en fol, 06 er oerge6ung
t)a6e »nb ®ott gefellig feij? — LX sqq.
aSon guten itercfen.
QBe(d)e roercE fol man t^un? . , — LXIII. 5ffiie gcfaden fle ®ott?. . . . — LXIII sq. 93(ei6t auct) fiiuo in ben Jpeiligen oDer 6eferten in
bitfem te6en? -— LXIV —
9[Be(d)e SCiuD fioffen ben t)eiligen ®eifi au6, baS ber SWenfd) anterum^ in ©ottee jorn Sjnb in per* bamnig feit, fo er nid}t 6eteret reirb?. . — LXIV sq. ibon Deu ©acramenten.
33on ber lauffe — LXV —
06 bie iungen ^inblin foden getaufft rcer*
Den — LXV sq.
a3on beg ^(S9«3Rin (S^rifti »46enbmol, rcoS
pag.
mon bo reic^e, bnb woju mon efl em^
pfa^en fol — LXVI sq.
aSon onterf(^eib beS redjten 6rauc^S sjnb
mi§6raucb§ — LXVII —
2Barum6 bie a3epft(ic^'e opffermefS , bamit fle uerge6ung ber frtnDen uerPienen n:o(-^ (en, vnted)t inib a65Ut^un ifi — LXVIII — aSon ber '-Beferung ober Poenitenfia ... — LXX — ^ion ber 'il6fo(utioa onD ®(au6en " — LXXI sq. ^on ben fiirnemfteu fa(fd)en leren ber 23epftlid)en , in biefem Q(riife( bon ber
Poenitentia — LXXIII sq.
Sag (S^riftlic^e Jtirc^e fel;, miD \vo fie fei;, »nb
burd; ipe(cl)e jeidjen (xe ju erfennen fe^. — LXXV sq. 9Baruui6 Die 6^rifi(ic(^e SXitd^e onter DoS (^reu^ ge=
(egtfe^\ynbijomtrot'tDer6etrit6ten(Sl;riften — LXXVI sq.
qSom ®e6et ~ LXXXIII —
33onanruffungbergeftor6enen>§ei(igen. LXXXVIII sqq. 5Con beu (Acrtmonien, Die i?on menfd)eit in ber itir*
d)en georDnet ftnb - XC sq.
23on (il)ri|l(id)ev 3rci()trit _ XCII —
33om (*)e|t§ 2)Jofe, mt) Oon ijnterfdjeib ber breier tei(
iin ti'efe§ — XCII sqq.
aSom (S()eflanb \ . . . — XCVI sqq.
5Bon (S()ege(u6beu. ...;.— XCIX —
^on @d)ivagerfd)aften .... — CI —
aSon njettlidjer 06erfeit — CIV —
B. EXAMEN ORDINANDOKUM LATINE.
Prolegomena p. ^XI srjq.
Examen Ordin andorum.
Prooeniium
De Deo
De Lege Morali
De Peccato
De Libero Arbitrio
De lustlticatione ......
De Bonis Operibus
De Peccato Blasphemlae .
De Ecclesia
De Baptismo
Errores Anabaptlstarum De Poeuiteuiia
1 sq.
2 sqq.
8 — 11 — 14 — 16 ~ 33 — 35 sq. 37 sqq. 40 — 43 —
4(; —
53 —
De Fide
De Coena Donilnl
De Invocalione, Precatione, et Gratiarum
actioiie , . . .
Quare Ecclesia sublecta est cruci? . .
Loci consolationum
De Chrisiiaiia Liiiertate
Ap[»en(iix I. Responsio de Controverslis
Stiincari ...
Appendix II. Veiba Anibrosii in epistola
priore ad Timotheum ....
|
50 |
sqq |
|
61 |
— |
|
67 |
|
|
75 |
|
|
78 |
|
|
81 |
|
|
87 |
|
|
101 |
•q. |
XIII
XIV
m. CATECHESIS PUERILIS.
Prolegoniena p. 103 — 114. Brentii praefatio p. 113 — 116. Melanthonis praefatio p. 115 sq.
Catechesis puerilis.
Prooemium . ....
Decalogus . . ....
De primo Praecepto .
De securido Praecepto
De tertio Praecepto .
De qunrto Praecepto
De quinto Praecepto
De sexto Praecepto .
De septimo Praecepto
De octavo Praecepto
De reliquis duobus Praeceptis
p. 117.
— 117 sqq.
— 117 —
— 126 —
— 131 —
— 137 —
— 157 —
— 160 —
— 163 —
— 171 —
— 175.
De Evangelio
De fine p. 176.
De usu Legis — 176 sq.
_ 177 —
De lustificatione — 178 —
De Bonis Operibus . . . . , . . . — 180 sqq.
De Sacramentis . — 183 —
De Poenitentia — 186 sq.
De Absolutione — 188.
De Confessione - — 188.
De Satisfactione — 189.
De Coena Domini — 190 sqq.
IV. ENARRATIO SYMBOLI NICENI
complectens ordine doctrinam Ecclesiae Dei fideliter recitatum.
Prolegoniena p. 193 — 196.
Enarratio Symboli Nicpini.
Prooemium P* 197 sqq.
Symbolum ISiceiiuni — 209.
Primus Articulus Symboli Niceni de Deo — 209 sqq.
De Splritu sancto — 230 —
Secundus Articulus de creatioiie ... — 238 —
De causa peccati, et de contingentia , — 246 —
De creatione homiuis ! — 254 —
De lapsu priinorum parontum , et peccato
originis — 258 —
De peccato iu renalis — 268 —
De peccalls actualibus — 270 —
De libero arbitiio — 273 —
De Lege.
Divisio legum - .
De legibus uaturalibus ....
De Decalogo
Secunda Pars Symboli
De discrimine Legls et Evauee- lii
Quid sit Lex moralis ....
Quid sit Evangelium
De causis impulsivis et finalibus, quare Mediator sit Deus et homo
|
290 |
— |
|
293 |
sq. |
|
294 |
sqq |
|
297 |
|
|
335 |
sqq |
|
33G |
|
|
330 |
sq. |
— 337
338 sqq.
XV
XVI
V. EXPLICATIO
• Prolegomena p. 347 — 354.
Expllcatio S
De Deo , p. 355 sqq.
De Patre — 359.
, De Filio ....;.-._ 359.
De Spiritu sancto . . . p. 360. 376 sqq.
De duabus uaturis in Christo . p. 368.
Modi praesentiae Dei . . . . — 368 sqq.
De proprictatibus naturarum in Christo et de communicatione idioniatum — 370 —
De duplici discrimine personarum — 381 — De creatione — 383 sqq.
De contingentia et causa peccati — 389 —
De creatione hominis .... — 397 —
De lapsu primorum [larentum et
de peccato originis .... — 400 —
Ubi sit peccatum — 403 —
De Lege — 408 —
De libertate voluntatis humanae seu de
libero arbitrio — 430 —
De Evangtlio — 440 —
SYMBOLI NICENI.
ymboli Niceni.
De lustificatione
De vocabulo Gratiae . . . .
De vocabulo Fidei
De nova obedientia seu de bonis operi-
bus
De discrimine peccatorum
Responsio ad argumentaj quae confra do-
ctrinam de iustitia iidei opponuntur. Propositiones de discrimlne verae Eccle-
siae Dei a caeteris sectis seiungendae.
De appellationibus Filii Dei
De Sjiirilu sancto ........
De creation-e ..... . . . .
De causa peccati et de contingentia . De Iil)ero arbitrio , seu de viribus huma-
nae voluntatis
De Lege divina '. .
De usibus Legis moralis . .
Decalogus
De peccato
p. 448 sqq.
— 452 —
— 454 —
— 461 —
— 478 —
— 479 —
— 495 —
— 515 —
— 521 —
— 529 ~
— 532 —
— 538 —
— 547 —
— 550 —
— 555 —
— 5G2 —
VI. DE ECCLESIA ET DE AUTORITATE VEKBI DEI.
Prolegomena p. 585 — 594.
De Ecclesia et de autoritate verbi Dei.
De Ecclesia p. 595 sqq. i De autoritate verbi Dei
De ecclesiasticis scriptoribus vetustis . . — GIO —
p. 632 sqq.
VIL DOCTRINA DE POENITENTIA,
ideo repetita ut praestigiae de satisfaction ibus recens excogitatae a quibusdam Sophi-
stis r efu tarentur.
Prolegomena p. 643 — 046.
De Poeniten tia.
Prooemium p. 647 sqq. De Confessione p. 653 «qq.
De CoDtritione — 649 — De Satisfactione — 657 —
XVII
XVIII
VIII. DEFENSIO CONIUGH SACERDOTUM PIA ET ERUDITA. ^
Prolegomena p. 667 — 672.
De coniugio Sacerdotum p. 673 eqq.
IX. REFUTATIO ABUSUUM COENAE DOMINI.
Prolegomena p. 693 sq.
Refutatio abusuum Coeua DojniDi.
De usu integri Sacramenti corporis et
sanguinis Christi p. 695 sqq.
Coutra privatam Mi.ssam — 707 —
Responsio ad argumenta, quae obii-
cinntur de sacrificio Missae. . p. 712 sqq. De Missa theatrica — 717 —
APPENDIX.
De potestate et primatu Papae, et de potestate et iurisdictione Episcoporum.
Recensio Editionum p. 721 — 724.
Scriptum in Conventu Sclimalcaldensi propositum a Theologis, qui ibi adfuerunt, contra Schwenkfeldium, Sebastianum Francum et nonriuUos errones alios,
Mense Martio, Anno 1540.
Recensio Editionum p. 723 sq.
De Eucharistia non administranda, nisi adsint quibus ea (fistribuatur.
Recensio Editionum p. 725 sq.
I
X. SENTENTIAE VETERUM ALIQUOT SCRIPTORUM DE COENA
DOMINX
Prolegomena p. 725— 730.
Sententiae veterum aliquot scriptorum de Coena Domini p. 731 sqq.
MELANTH. OPER. VOL. XXIII.
93
XIX XX
XL SENTENTIAE EX SACRIS SCRIPTURIS COLLECTAE
quae docent praecipuum cultum Dei esse, promovere Evangelium.
Prolegomena p. 753.
Sententiae ex S. Scripturis collectae, qiiae rlocent praecipuum cultuin Dei esise, promovere Evange- lium p. 754.
Nota. Ne ]ectores huius Corporis editorem inronsfantiae consilii accusent ob annotaliones criticas in hoc Volumine omissas, monendi sunt, has non ex editoris vohnitate, sed ex bibliopolae ius- su esse praetermissas, ut maior librorum Meianlh(Tni8 numerus in eo possit exhiberi. ''
11. PHIL. MEL. EXAMEN EORUM
QUI AUDIUNTUR ANTE RITUM PUBLICAE ORDINATIONIS, QUA COM-
MENDATUR EIS MIMSTERIUM EVANGELIL
Hunc Hbnini auctor prlmum vernaculd Ungud scripsit, deinde eum latine retexuit, quapropter ulraque lingua hoc loco recudendus est.
A. EXAMEN ORDINANDORUM GERMANICE.
Hoc Examen vernacula lingua a Melanthone perscriptum primum exhibetur in hocce libro:
* «^irftjenorbniing: j 5Bte c? nrt (^(irifindjer ?ere, I retcf)ung ber «Sacrament, Drbinatton ber | 3)ienet be8 (fuan* gelij, orbenlidien 6e= ( reuionien, in ben Jlircl^en, a?ijttatt= \ on, Gonfiftorio iniD ©rfiulen, j *3m «^er^og* tt)umb ^u Weffetns | tniri] etc. oeT^atten rtirt». [ (Tnsigne minus Ducis Megapolitani) 2Bittc6ercj. | 1552. (Duae lineae asterisco signntae rubro colore exprfssae sunt.) — (In fine:) ©etrucft ju ^iT>itteberg, | burd) J^anS i»ufft. | %\\ jarT 1552. .34 plagg. litt. %—^, a — I sign. 136 foll. nnni., 4. (fol. l^» cont. Insigne maius Diicis Megapolitani; fol. 2^ — 4'' med. S?orrfbe; fol. 5' inciplt Fornuila sacrorum Ecclesiae Megapolitanae sic inscripta: ^ircftenorbnung : @o in bnfern, 3oI)an -JUbrec^tg, i>on @otteS gnas Den >§er|09en ju 2)?ecfe(nfcurg. f^^ifRfu ju SBenben, (Srauen ju ©njertn, ber ?ant»e Sloftocf fcnb iStargarb ^errn, j^iirftentbumen bnb ^anben fol fjet^alten reerben • fol. 5'"^ — 6'' init. Prooemium et dispositio huius Fornnilae; fol. 6'' — 64*^ aSoiu erften @titcf, nemUcb »on bvV Cere, in qua parie (fol. V> med. — 64'' ) exbibptur ^ramen ber Orbinanben; fol. 65* — 78* 3)a§ anber 3:etl. 23on erlialtitng beS iprebigam^tg, ober Ministerij Euangclici'; fol. 78'' — 123'^ init. 5)a6 brltte leil. Q3on orbnung bcr i?ection S)nb (>}t' fang in Den .fiird^en; fol. 123'' mcd.— 130'' mcd. Ta§ bierDe Teil l^on crt)altung 6f;riflUd}er <Sd?uIen s?nb ©tubien; fol. 131* — 136^ rned. 3)a6 fiinffte leit: 33on »nterl)a(tung »nb @c^u§ ber ^Pajiorn, ^rebicantcn bnb \Jegenten, in ber 9?niuerfttet tinb anbern ©d;ulen (in cuius fine Clausula addita est; fol. \^Q^ coo- tinet Lufftii typographi Tnsigne : Gladium erectum duobus anguibus circumvolutum). *)
') Hunc librum rarum ipse possideo.
33"
XXIII PHIL MEL. SCRIPTA D0G31ATICA. XXIV
Praeter hauc Ed. eodetn anno prodiit haecce:
— — (idem Index, omisso Insigni) SBitteberg, gebrucft burrfj ^anS Sufft, 1552. 4.*)
Hae duae Editt. inde a principio usque ad fol. 16'' omnlno inter se congruunt; at fol, 17* eo diffe- runt, quod pro verbis (lin. 3 — 13.): „93nP tiefeS foUen unr mit glouben anneinen, 3)aS ong t)iej"eS gercisnc!) gegeben wirb, t>mb beS >&^rrn (5^ri|^i njillen , on Onfer berCiienft, onD nidjt »m6 beS ®efe§e3 otier i^nferer recrcf n.Hllen. 2)iefer groffc Xrofi, ifi ton *2lDam8 jeiten in ber firrt)en ge^retigt rcorDen, nart) tiem bie rcunDerbarUd^e iJfrl^eiffung (Die juuor feine (Irea' tur genjufi l^at) geoffenbaret iff, 2)er Sraroen @amen jnirb bor 3d:Iangen ben fopff ;;er'retten. Q5nD Durd) Diefen Iroit , finb 5tbam »nb ^ma an^ bem ercigen toDc, errettet njorDen." quae in Ed. 1. undftirn lineas explent, in altera Ed. prolixior expositio legitur, quae non sohim integrum fol. 17*, sed etiam partem folii l^*" explet. Cetera omnia verbis quidem (perpaucis exceptis) linearumque divisione iu utraque Ed. consentiunt, at usque ad fol. 61** paginarum divisione differunt. **)
Huius libri Ed. recognita prodiit a. 1554.:
J^ircbenorbnung : wie e8 mit 6|rifiUd)er lere, reid?ung ber ©acrament, Orbination — 3m ^er^ogttjumb ju SWecteinburg gel^alten reirb. SBittemberg 1554. 36 plagg. 4.***)
Haec Ed., in cuius titulo eiusqne parte aversa Insigne aeque ac in illa Ed. 2. deest, maxima ex parte cum illis duabus prioribns Editt, congruit, a quibus fere <'0 tantuni differt, qnod in Examine Ordinandorura fol. 9 sqq, in doctrina de Deo quaestiones: 2Bie fol nun tie Q.n>i"fonen iinterfd;eiDen ? 5lBarumb fot man DreJ) CSJott» li^c ^erfonen erfennen u. f. ro. ? et 33on tnterfdKib Gferiftltder anruffimq unD Der ^etDnifdjen, accuratius uberiusque hic dissolvajtur et pro una quaestione huic capiti proxime praecedcnte : 9Belte *4^erfoii ift menfrb trorDen ? in hac.Ed. proponuntur hae duae: QBeldje ^erfon ift menfd) irorDen? (ad quam h. 1. brcvius respondefur) et SBarumb ifl Det (Son ©otteS genant, QBort? praeterea fol. 33. in doctrina de coena Domini nonnulla verl>a niutata sunt, atque fol. 127'' Inserta est adnionitio: cine 93erma^nung j^u ben icirDiiien ^errn ^X^aftoren, Da^ fte Dag 'i^olcf »on Den (J^egeliibOen oft Sfjriftlid) erinncrn njoUen. Denique in tertia parte addilus est titulus „ ^3on ©^egeliibDcn onb serbotenen (SJraben ber ei>c." t)
Heshusii cura hic liber in iinguam Saxouiae inferioris translatus est cum hocce titulo:
.Kcrcfcnorbeninge: roo i?bt mit S^riftl^fer >}ere ic. 3m ^ertod)bome t^o 9)?ecfelenbord) k. ge^olben werbt. 1557. (SJcbriicfct t^^o Otoftocf b^ «ubo«i(^ 2)iefe. ff)
In hac interpretatione nonnulla, inprimis de dlsciplina ecc!esiastica sunt mutata.
Denique a lohanne Fredero in latinam linguam translatus prodiit a. 1562. sic inscriptus:
Liber continens doctrinam, administrationem satTamentorum, ritiis ec.clesiasticos^ formam ordinatio- nis, Consistorii, Visitationis et scho/arum in ditione -- ductim Megap. — a io. Fredero in tati- nam linguam conversus. Francofurti 1562. 8.
*) Utraque huius anni Editio in Riblioth. acad. Mep^apolit, assen-atiir; ana haruin Kdiit. etiam in Bililioth. senat. Norimh. esU
**) Haec utriusque Editionis diversitas accuratius exposita est a lul- Wiffjrers in tractatu sic inscriplo: ,,*-J3eitracj ^ur (5)cfd)id)te ber niefleiiburi]ifd)tn Jlirdjenorbnuncjfu , vcii Pem ''tJi-ofcffor Dr. ^ulina ffiii^ciertf ^u 3f?oftpd", qui exstat in I. 3af)rfiii(^er unb SiQfjresiberic^t be^ ^cvein^ fiir meficnbiircjifAe ®efd)idite u\\\) Slltertfjunieifuube, ^erau«<i)egeben von ®. (S. 5- i*'f''^ ""b 3B. ®. S3ct)er, ©erretdren tee SJcreinS. XVIII. ^al^rgang (©c^ipcrin, 185;J. 8.) p. 180 — 186.
•**) Haec Ed. in Biblioth. senat, Norimb. invenitur.
t) Conf. Wiggers I. 1. p. 180 sq. 183. atque Kichteri Prolepomena huic Formulae prafinissa in 1. 3)ie evangelifi^cn Jtfrtien-- orbuungen be^ fcc^gjef^nten 3ii^r^unbert^. Tom. 11. (2Bcimar 18i6. 4.) p. 115.
tf) Hanc interpretationem anno 1560. repetitam esse Neftelbladtius in succ. notitid p. 127. affert, quae vero repeiitio a Wig- gersio 1. 1. p. 184. valde addubitatur.
XXV II. EXAMEN ORDINANDORUM. XXVI
Haec Foriniila ex Ed. anni 1552. denuo edita est ab Aemilio Ludovico Richlero io 1. 3)le ei^ancielif(f)eti Jlir*fnori?nunflen beg fed)g5et)nten 3n^rt}unt)ert3, Tom. II. (OBeimar 1846. 4.) p. 115 — 128. Nr. XCH., oniisso tamen integro Melanlhonis Examlne Ordinandorum; nam p. IIG sq. post prooemium, huius primae partis sola inscriptio et adn.otatio iu eius fine annexa sic exhibentur: „33om erften @tucf, nemltd) l^on ber ?ere. " QJJelan» cl)t^on8 Exanien ordinandorum. — „5)iefe Grinncrunc} Dnt) ^lnleitung ifl albie gefe^t, bamit bte Orbtnnnben tmb anbere roif» fet:, rro tion t^a^ ©ranien ffirnemiict) c|e{)nlten itirb" etc. — In Indice I. „*13erjetct)nt§ ber ,Sird)enorbnungen" editor (1. 1. Tom. II. p. 510.) huic Formulae Megapolitanae anni 1552. praeter alia haec adnotavit: „»rortUc^ irieber^ott in aBittenb. 1557, \?iegni^ 1594."
De huius Formulae Megapolitanae auctore Richterus 1. 1. T. II. p. 115. in Prolegomenis haec refert: „SRa(^
aiubtoff, meftenb. 6efd). Xt).lU, 93D. 1, @. 131., ©c^rober, e»ang. mdlenh. 35&. I, @. 135. ift ber @ntn)urf biefrr fur bie norbbeutfd)en l*anbe8fird)cn fet)r roid)tig genjorbenen v<lird^en--Orbnung auf aSefel^t be§ ^er^ogg 3ot;ann *2l(bred)t burc^ ben Oioftocfer ^rofeffor 3o^ann 'iturifaber, bte (Supertntenbenten 3ot)ann OtieBting unb 3oad)im ^ioffiop^agug unb ben &elDprebiger @rnft Oiot^mnnn »erfa§t unb i)on SKetand)t^on begutac^tet rcorben, ber einige, TOierco-t^t au§er* n)efentlid)e 'ilenberungen unb ^u^ix^c gemad)t t)aben foQ (f. auct) ffiiggevg meftenb. Jlird?engeft&. <B. 12G.). !Da§ jeboc^ ber '2lnt^eit be§ te^tern ein gro§erer genrefen fei, ge^t barau§ t)eroor, bnf ba§ )jon it;m t^erru&renle Examen ordinandorum l^ier juerft erfd^eint, unb bnjj bie con i^m i?erfn§te f. g. SBtttenberger SReformation ^um ©runbe getegt ifi. 5tud) fprid)t bafiir bie befonbere It)eitnnt)me, mit roetd^er 9*.?etnnd)t^on gernbe biefer ^ird,^en=Drbnung in feinen SBrtefen gebentt: Corp, Ref. T, VII. p. 1007. 1016^ 1032. 1033. T. VJII. p. 32. 2)e§t)nI6 ift berfetbe friit)er oft gernbeju atS 33erfaffer fce^eid^net rcor* ben, 5.33. ioon 0«a?«(/er Epit. hist. eccl. Tubing. 1602. p. 614. ijon Wla\<i), 93eitr. jur @efc^. mertnjCirbiger 33itc^er <S. 135. u. 0."
Huius Formulae Megapolitanae Editio anni 1554. Integra repetita est in hacce Fcrmula:
Jlird)enorbnung: QBie eS mit 6f)riftttdE)er Sere, reid)ung ber @acrament, Drbinntion ber 2)iener beS ©uangetii, orDentUd)en (Seremonien, in ber ^ird)en, 93ifttntion, (J.onftftorio t>nb (Sd)uten, ju Sfiitteberg i;nb in ettici)en ^bur t>nb ^iirftf ntt;um , «gierrfcbafften t>nb (Stebte ber 5tu3§6urgifc6en 6onfeffion toerrcanb , get;atten roirb. 2Bitte6erg: (^Jebrucft burd) ^nnS l^ufft. 1559. 144 foll. 4. quae iterum ibidem per eundem recusa est annis 1565. et 1566. 4.*)
Fraeterea ex huius Formulae Megapolitanae Editionibus anni 1552. aut anni 1554. Examen Ordi- nandorum etiam in alias quasdam eiusmodi Formulas receptum est, nenipe
a) ex Editt. anni 1552. in hasce:
1. in Formulam sacrorum Palatinam anni 1554. sic inscriptam:
^ird?en=Orbnung. 2Bte eg mit ber G^rlfttidjen tere, ^eUigen (aacramenten , ionb (Eeremonien, in meine§ (Sncbi» gen >&errn, ^errn Ott^ainridjei, 5|3fat§grauen bei? Ot^ein, «^er^ogen in 0libern t>nb Obern 33a5)rn etc. Siirflen* t^umb, get)alten rcirbt. (iJebrurft ^u 0Jttrnberg burd? 3ot)an tiom 33erg, fnb 93tric^ 0iereber. M.D.LIIII. 142 foll. 4. Haec Formula in parte extrema Examen Ordin. ei.:hibet. **)
2. in Formulam sacrorum Leiningianam anni 1566. sic inscriptam:
.Rird)enorbnung, 3Bie eS mU ber G^riftti^en )3e^rc, raic^ung ber ©acrament, orbentid^en Geremonicn, er^attung (S^rtfttic^er @c^ulen, Orbination ber 2)iener bel (Suangetij, oud^ anbern bcr ^irc^cn notnjcnbigen fiucfen, 3nn
•) Ricliterns 1. 1. Tom. II. p. 222. Nr. CX. huic Formnlae haec adscripsit: „@in Slbbnicf ber 59tecflcnb. Jt.-D. na* ber 2lud- flabc «on 1554. (9lr. XCII.), n.'cld)cv »on biefcr niir barin abtecic^t, ta^ btc Scrmabnung vion fcen (Sf;cgelubbcn (f. 0/; in ba3 Granien fccr Drfcinanben 531. 6-1 ff. cingcnicft, unb ba^ bie (Svirabnunci bev •^cr^^ogc ron 3)?c(flenbiirfl , 531. 135. bcv iMu^g. tj. 1554., gefiv'cben ift. iDic 53cranlaifung ^a bicfcr SBictcvbolung bcv Stccflcnb. ^.--O. bat unjircifelbaft bcv Uinfianb gcgebcn, ba^ bie le^tvc in iDcitcn .Sreifcn ©iihiang gcfitnbcn battc. 2)agcgcn bcrid;tet ®rap iiu (Soang. Oioftoct ©. 317 f . , iWelan? d)tbon {)Cihi an fccn Sufafecn ^ju bcv nicbevfdrf)f. Uebcrfc^ung «on 1557. 2In(!op gcnonimen unb be^balb bic crvl. 2tuegabe niit »crdnbevtcm S^itel wevanftaltet. 2)iefe cvfd)icn wicbcvbott in bcn 3. 1565. unb i566. in bemfelben govmat nnb bct bemfelbtn ajevlcgcv." Hulns libri KdiUo anai 1565. in Biblioth. senat. Norimb. invenitur.
*) Vide 1. T>ie et>angelif*en JtivJ)enorbnungen bt« XVI. SnbvbunbertS, beraugg. »on Sltmil. fiubn?. fl?i*ter. Tom. 11. p. 146. Nr. XCVH.
XXVII PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. XXVIII
trnfer 5P^i(i^^- Sfletnl^artS , i)nb Sorgen, ©rauen ju Setntngen, ^errn ju SBefierSurg, bnnb ®cl)auniBurg, k. ©rajf bnb ^errfdjajften gefcattcn irerben fo(. ©ebrurft inn beS «§. Sfletci^g gre^ftatt SBormbS , beO ^lnt^on^o 6ortol?§, Anno M.D.LXVI. 97 foll. 4.^
Huius eniin Fornuilae plurima capita, teste Richtero 1. 1. T. II. p. 288., ex Formula Megapolitana anni 1552. et Wurtembergensi anni 1553. conscripta sunt.
b) Ex Fonnulae Megapolitanae Edltione annl 1554. Examen Ordinand. repetitum est io prima parte Fonnulae sacrorum Palatinae anni 1557., quae liunc habet titulum:
.^trrfjenorbnung , QBte eS mit ber (Sl;rtftenUchen lecr, 9Ratrf?unge ber l). @acramenten, Drbinatton ber biener beeS (SuangeUj tmb orDenlirf^en (Seremonien, (S^rljaltung SI;riftIirf}er <Srf)uIen »nt> @tubien, au:I) anberer ber Jlirc^en notrcenbtgen «Stiicfen k. 3n 93nfer SBoIffgangg s^on @. ®., ^lJfal^graueng be^ 9fl6ein, tgtfrgogeiiS tn 33alKrn, !onb (SrauenS ^u ajelben^ gurj^ent^umb gel)atten rcerben fott. '^Jlnno M. D. LVII. IV et 156 foll. Fol.
item in ceteris quatuor huius Forraidae Editionibus, quae illam priorem annis 1560 — 1600. secu-
tae sunt. *)
Hoc Examen Melanthonis cum prooemio ex illius Formulae Megapolitanae Editione anni 1554. etiam seiunctim edituni est cum hocce litulo:
5)er Orbi* | nanben ©ramen, rcte | e§ in ber 5D?ecEeI6urgifrf)ett [ .ffirrfiienorbnung ge= ] faffet ifi. | 5Bittef:>erg. | ©ebrucft t)urrf) J&an§ Sufft. | 1554. 15 plagg. litt. 51—^3. sign., 119 foll. nnm., ult. fol. all)um, 8. min. (foi. 2*^ orditur ab inscrlptione: J^er £)ri)inanben (Framen, 9Bie eS in i^er -0Jecffl6urgifrf)en .tirrfienorDnung gefaffet ift, quam secpiivur prooemium; fol. 8*^ extr. incipit Exameo ipsiini a quaestione : JBaS ift 'oxu terfcfceib l>er (SI;riftIiri}cn S^ere, imb an^erer >Secten, «^eionifit^en , 3)Jaljomettfrf;en ctc? fol. 111'' — 119» cont. S?ermanung ju ben rcirDigen ^errn ^'aftorn in atlen Jiirc^en, t)aS fte ta§ 93oIcE t!on ben Gf^^egelufeben offt e^riftlicl; erinnern reoUen; fol. 119'' — 120'' vacant).**)
Haec Ed. eadem continet, quae in illius Formulae Editione a. 1552., quam solan». in manibus habeo, inde a fol. 5^ usque ad fol. 64"' leguntur, et eo tantum ab illa differt, quod loco inscriptloiiis ^irrfjenorbnung: ©0 in onfern, 3oIian ^llbrerfjtS — 5iirftentt)umen tnb l^anben fot gct;alten rcerbcn." exhibetur in*;cii|)tio : 3)er OrDinanben G'ramen, 2Bie e§ in ber 5Jfecfel(nirgtfrf)en Jiirrf)enorbnung gefaffet ift, et in fine ex illius Formulae Ed. a. 1554. Admo- uitio ad Pastores adiuncta est, quae in Ed. a. 1552. nondum invenitur.
Huius Examinis auctorem Melanthonem esse, iutelligitur ex hisce Editt., in quil)us eius nomen est adscriptum :
2)er I Drbtnanben | ©ramen, rcie e§ in | ber ^irc^en ^u 9Bittem= | 6erg ge6raurf)t | n^irb . | (SJpfrf^rieBen | burrf) ^frrn q3^ili^ a«etan. I SBtttemterg | (Sebrucft burrf? ^anS 1'ufft. | 1558. 15 plagg. litt. Ql~q^ sign., 120 foll. num. 8. min. (fol. 2^ orditur ab inscripticnc; 5)er DrbinanPen (framen, 9Bie e^ in Der .ftirrfjen ,^u SBittemfcerg geOraurfjt reirb; fol. 8'' extr. legitur prinia Exarainis quaestio: SCBas ift i^nterfrf^eiD etc. ; fol. 102'' — 110* med. cont. 95ermanung ju ben ^irCigen ^errn a^aftorn etc; fol. 110'' — 120^ 9Son weTttirf)er Oberfett; fol. 120'' vacat.)***)
(Idcm Index) SBtttemBerg 1559. 15 plagg. 8. f)
*) Coii!'. Hitiileras 1. I. T. II. p. 194. Nr. C\Ul\ ubi in Prolcgomenis de Iniius Formulae fontibus et ceteris Edi(t. liaec re- fert: „3)ie GuclUn, av.e welcf^en fie ci.»fd)ci'ft ift, fiiib bic 3Werflenb. na* bev Jflec. vcn 155t. unb bie 2Biirttfnib. v>. 1553. Stug ber evilern entlet^ut fte bie (^inttjcilung in fiinf S^^cile. Qim ^lveit? 2lugiv crfd^ien tm 3. 1560.; eiue trittc fur bie Sanbe betS @r. Submic) ;u ©tctbcra (f. 3eitfuct)g, @tclb. .<lirct)enf)ifi. ©. 60 ff.) ju Urfcl im ^. 1563; einc vierte im 3. 1570. untev ben JF)erv ^bilii^V l'ub>vig uub Sc^ann; einc filnfte im 3. 1600 ^u {^rauFf. 8. fiir ben bem .fterj. tSarl (bem jiingften @cf)ne Dce i^cx^. aBoIfgana) ,^ui]cfaUeucn Zl}dl bcv f)intern ®raffd^aft ©vonfjcini. iDtc Uvfacf)e biefev aQiebetf;cIungett Wav bie jpcite a^cvbreituui^, trctd)e bie St.^D. auct) in anbern ^dntevn gcfunben ^atte." etc.
**) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.
***) Haec Ed. ia Bibliotli. ducali Coburg. et in meis libris est.
t) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. asservatur.
XXIX n. EXAMEN ORDINANDORUM. XXX
2)er ! Drbiimntien \ (i^ramen, rcie eS in ber j ^irci;en ju SSittemberg | gebrauc()t ttirb. | ©efrt^rieben bur^ | ^crrn ^ijiii^. Welan. j (Omainentum typogr.) 1562. — (In fine:) ©ebrucft ju Siiena Curd) | (5t;riftian afjoDimjerS | (irben. 15 plagg. litt. '}l — ^ sign., 120 foll. num., quorum ult. pag. vacat, 8. min.*)
__,_ (Idem Index ac Ed. 1558.) ©ittemberg gebrucft burcfe ^anS ^u^t 1572. 15 plagg. 8. min.**)
(Idem Index) ©ebrutft ju l^eip^ig Dur* 3ac. ©errealbt. s. a. 12 plagg. 8.***)
Hae quatuor Editt, annorum 1558—1572. maxima ex parte cum illa anni 1554. congruunt, et tan- tum hisce ab ea diflerunt:
1. fol. a^ — 8'' init. in Catalogo capitum a) additis numeris foliorum, in quibus singula capita or- diuntnr; b) inserti.^ bis tribus capitibus: a) duobus : „Q3om @ebet" et „98on anrufuui.;} ber geftorbenen ^eiU.ie:i" post caput: ^arumb bie Cit^riftlidie Jtird^e initer ^aS (5reu§ getegt fea , bnb i)om troft ber betrii6« ten (5l;riften. (S) tertio: „3Son (Sljegeliibben" post caput antepenult. : „33om 6'^eftanb."
2. fol. 82'* med. — 84'' med. post precationem ad lesum Christuni addita est precatio ad Spiritum sanctum : ,'d (Stciger, allmecljtiger «^eiliger ®eift, — ijon inegen be§ Wittkx^ »nferg ^(Jrrn 3i;efu (S^rifti, 5tmen."
3. fol. 102»' — IIO^ cont. aSermanung ju ben SKirbigen ^errn qSaftorn etc, fol. 110'^ — l^O'' 33on tcelt* licber Cberfeit; quae in Ed. 1554. ordine inverso exhibentur, illic enim fol. lOl'' med. — 111* le- gitur cap. 5Son njettlid^er Dberfeit, et fol. 111'' — IIO'' aSermanung ju ben )cirbigcn «§errn ^aflorn etc.
Hoc Examen ex Editiorie anni 1558 vel 1559. recusum est in s?ptem Editionibus Germanici Cor- poris doctrinae christianae I\Jisnici seu Philippici annorum 1560 — 1588., quas in Vol. XXII. p. 35 — 42. re- censui, ul)i libruni ^enbtarticfel 6I)riftIicl;er l^ere subsequitur, iisdem verbis inscriptum. Praeterea cura Breit- hauptii a. 1701. repetitum est cum hocce titulo:
Tter I Or?inanben | Examen, | !Darinnen bie @umma 6!^rift= j licber Sel^re begriffen, aflen ©ottfurrb» I ttgen nu§(id) unD notf)tvenbig ju | rciffen. | (5jefcl)rieben burd) | ^n. Philipp. Melanchthon. | 3e|o lion neuen jun; 2)rucf beforl^ert \ i^on | 3oad)im 3uft 93reitf)au^t/ D. | mit einer 93orrebe, | betreffenb j bie ^inberungen roa^- rer | Jiiditigfeit jum ^>reDigamt, j unb mit angef)angten 2J?agbeburgtf^en Consi- | storial-Edict bon SBerets tung jum | Exaniine. | <§afle, bel^ (S^f^riftopl) ^nbr. B^itlf'"/ I Vinvo. 3Sud)br. 1701. 13 Vo pl«igg' IHt. a — c, % — S (c'/,j plag.) sign., prinia 20 foll. non num., 166 pagg. num., 1 pag. alba, 4 foll. non num., ult. fol. albuni, 8. (fol. a 2» — c ^*' Breitfiaupfii QSorrebe; pag. 1 — 166. 3)er Orblnanben (?ramen, voxt eS in rer ^irdjen ^u SBitteberg ge^alten rcirb; subseq. pag. vacat; fol. S 4 — 7 cont. @einer (5t;ur*5urHI. T)urd)Iaucbt. ju 9?rantienburg, k. ©ndbigfte 93erornung, 9BcId)ergeftaIt ftc!^ bie Candldati Ministerii im •^er' ^ogt^umb 2Jfagbebnrg, jum Examine bereiten foQen; fol. S 8 vacat.). f)
(Idem Index) .^afle 1704. 8.tt)
In lingiiam Saxoniae infeiioris et Pomerauiae translatum legitur in Corporc doctrinae Saxonico a. 1561. et Fomeranico a. 1565., quae in Vol. XXII. p. 643—648. descripsi. In priore, ubi fol. CCCLXXVI'' orditnr, sic iiiscriptum est: 3)er Ori:inanben ©ramen, ^lfe l)bt ^n ber Jlerden t^o 9Bitten:berge gebrufet rcert. (tinitur fol. CCCCXVni" med); in posteriore iisdem verbis inscriptum incipit fol. 273'' et finitur fol. 302''. In utroque Corpore Locos theologicos subsequitur.
*) Haec Ed. in Biblioth. acad. Gotting. et in meis libris est.
**) Hanc Ed. ipse possideo.
***) Haec Ed. olim in Bibiiotli. senat. Norimb. erat.
f) Hanc Ed. ex Bibiioili. aoad. Halens. et Orplianotr. Hal. in manibus Iiabeo; etiam in Biblioth. ducali Gothana, acad. Gotting. et senat. Norlinb. servatur.
tf) Haec Ed. in Biblioth. Orphanotr. Halens. olim erat.
XXXI PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. XXXII
Prjusquam ad Examen germanicum denuo edendum progredlmui', recensendus est liber illi Examini germanico ab ipso Melanthone edito simillimus et ex eo, nonnullis mutatis, recusus, cum hocce titulo :
* SD?anuaI ober | *^anbt6uc^(tn, 2)arin« | nen bte furnembfte <§eu6tarti(fel ber | irar^ufftii^en (E^riilUdjen i?ere, in Sraije | »nb ^lntrcort geftetlet fetnb, geme^rt, | ©onbcrltrt? mit einer notik]en Sragc »nb | flarer 93nterricl)* tuni] »on ben graben ber | ©ijjfd^afft t)nb ©djrcagerfcbafft, | TOcldie im ^re^en bcrbos | ten feiiiti. | *Philip. Meiant. | ©etrucft ju grantffurbt | am Wla^n, Ui) $eter Sraubad?, | nad) ber ©ehurt g^rifti | M. D. LV. 3ar. (Huius tituli lineae asterisco notatae et in tribus extremis verba „5rancffur&t am SJfai^n" et „®e6urt Sl;rif}i" atque anni numerus: M.D.LV. rubro colore expressi sunt) HV^ plagg. litt. 51 — ^ (^ % plag-) sign., prima 8 foll. ncn num., 220 pagg. num., 8. min. (fol. % l^ — 5* Hartmanni Beyeri epistola dedicatoria gernianice scripta ad Elisabetham Comitissam Erpachianam data Fran- cofurti in fine anni 1553.; fol. Ql 5*^ — 8'' Index capitum: SRegifter ber ^itrticfel Dicfeg QBiidjlins; pag. 1_4. |_foI. 35 P — 2"] «Borrebe; p. 5—205. [fol. 93 3--' — O 7^] 2)ie ^eubtarticfel ber njar^apgen e^rif^IidKn Sere in grage bnb ^lntrcort gcfteOet; p. 206 — 220. |fol. O 7^ — qj e^J @in ^Scrmanung ju ben *Paftorn t>nb ^rebigern, ba§ fle ta^ 95oIcE bon ben (S^cgelubten offt (J^riftlid) crinnern njoQcn.).*)
Huic Editioni alia praecessit fere sic inscripta: 33^il. 9)JcIanc^t^on§ ^eilfameS 9)JanuaI ber ^cubtarticfcl ^riftUc^er Sere. Sranffurt a. 9)?. 1554. 8., quae in Biblioth. ducali Gothana asservatur.
Uti'aque Editio non, ut Strobelius in Bibliotheca Melanchthoniana illi Editioni anni 1555. adscripsit, „est versio Examinis theol. ab Hartmanno Beyero confecta," sed repetitio Examinis a Melanlhone lingua verua- cula scripti, at aliquatenus ab editore mutati. Ipse editor in epistola dedirat. de hoc libro refert haecce: ^QSn* tcr bicfclbigen 93ud)er, fo bie «Summa linB fiirnemftc ■^lrticfel be§ (5t;riftlid;cn ©laubcnei begreiffen, gctiort aud> bi§ 93iid;Iin beS «&errcn $t;ilip))i SlWelantl^onig, ireld^S cr alS ein »ntcrriri;tung, fur bie, fo jum ^rcDigam^jt bcciifl^en, C^raminirt ijnb orDinirt foUen TOcrDen, ^at gefteUet, 2BeId)6 id; bafclbfl l^er gcnomen, mit mcl;r fragcn, i?mb bcr cinfaltigen rciUcn, tmterfcbeiCen , ijnb in ein bcfonberS 93fid)Iin \)ah ^rucfcn taffcn,**) '^ab foId)c§ fciner anbern, on aUein ber meinung get^an, taS nicbt allein bie 5)3farr^err, fonber auc^ bie ^aupudtter, bnD ein jeglid^cr einfaltiger fiir [xcb foIdjS fauffen, t»nb al8 ein ^cilfamS >§anbbiicbUrt oUjeit bei) fid? tragen, lefcn, t)nb bic ^eubtarticfel 6I;ri|tIic^cr l^ere njol faffen, jm gemcin ijnb bcfant mad;en moge.' AbEx- amine germanico illico recudendo fere his diflfert:
1. Inscriptio 3)er Drbinanbeu ©ramen etc. cum sequenti partitione in Beyeri libro desunt.
2. Subsequentia „93om crfien ©Iticf, nemlicb, ijon bcr Ccre" usque ad finem Indicis capitum varie mutata sunt atque diverso ordine h. I. exhibentur. Index enim capitum , qui illic sine inscriptione, poste- riore loco datur, hic praecedit insrriptus: SRcgifter ber ^ilrticfcl biefeS ©LicblinS, et praeterea etiani quas dam ex parte capitum titulis ab illo differt. Principium vero „93om erften <Stitcf, nemlid? t)On ber ieve" usque ad verba : „tnb (Sonfeffto, bie bem .Reifer ju ^tug^purg, Qtniio 1530. t?berantn:ortet ift" h. 1. Indicem sequuntur inscripta: „9?'orrebc". Pro verbis autem , quae illic verba modo laiidata sequuutur, „2)iefer Ccrc fumma — bem 23oIrf gutc anleitung gibt." h. I. praefationi adiuncta sunt haecce: „ 3)erfelbigen i*erc (Summa ift i)ie orbenlidj bnb ycrjicnbUc^ in fotgenbe Sragc >?nb Qtntivort gefaffet, lueld^e ben (Siufaltigen gute onteitung gibt."
3. Verba, quae illic Indicem capitum sequuntur: „95on bicfen notigcn fragen fot man bie Orbinanben ^oren, — 5tudj ftnb bicfe fragen in ber 93ifitation jn rcpctirn, be^ ben ^JajtoribuS, t>nb bei) benSeutcn." hic omissa suot.
4. Loco Quaestionis, quae illis verbis illic proxime annexa est: „3Ba8 ifl tintcrfdjeib ber 6^riftlicbcn ;?ere, iinb anberor Scctcn, J^eibnifdjcn , aJJatjometifd^en? ctc", h. 1. pag. 5. haec leguntur: „3)ie ^eubtarticfel Der tt)arl)afftigen StiriftUcbcn Sere in ^ragc i?nb ^ilntrcort geftcUet. I. QSon bnterfd?ciD S^riftUdjcr iJcrc unD ^ciPnU fd;er Oicligion, tmb onbern @ecten. 1. Sragc. 9Ba8 ifi t>nterfd}cib ber 6^riftlid?en i?cre »nD anberer 6ectcn?"
5. Sequentia cipita fere iisdem verbis (paucis mutatis, aut omissis, aut adiectis) hic repetita sunt, at saepe eo differunt, quod a Beyero quaedam inscriptiones quaestionesque insertae (conf. locus epi-
*) Hunc librum ex Biblioth. senal. Hamburg. in manibus habeo; etiam in Biblioth. acad. Vratislav. et senat. Norimb. exstat.
**) Ex his verbis „in cin befonbecg ^Bucbtin t;a6 Srnrfen lajTen" apparere videtur, Editori non Examen separatim a. 1554. editum, sed Formulam sacrorum Megapolitanam, cuius prima pars est, ob oeulos esse versatara.
XXXIII n. EXAMEN ORDINANDORUM. XXXIV
stolae dedlcatoriae supra allatus) aut paulo mutatse sunt, ut pro subsequenti quaestione: „5CBie fol man ©ott erfemien? h. I. leguntur: „11. 53om ©ottlidien elnigen rcefen, »nb brel}en 5)3erfonen in ber ®ott^eit. 1. 5rai]e. 2Bie fol man @ott erfennen? Paulo post quae.:^tio: „2Darnmb ifl tcx (Son ©otteS ficnant, SJBort? ^rftlictj farumb — Onl) fol t»iefe3 aOeS bleifilcj betractjt roert^en. " h. I. ioterpositis quaestionis ver- bis disiuiicta est in has duas: „5. ^rage. 5Barumb ifi ber >5on ®otteS genant, UBort? Qlntifort. (SrftUc^ barumb, — bnb SJcenfcblid,' natur an flc^ genomen l)at. 6. ^rage. SCBarumb ift Ca8 SCBort a)?enfcl) rcorbcn? ^nU njort. GfrftUd) ^atten Qicam tmti «^&eua — bnl) t)ie 5?iebe im ®on gegen ong etenben 9Kenfrf)en fleiffig betrac^t wer» ben." Subsequens inscriptio: „93on i.mterfd)eit 6t;riftlid)er anruffung, t>nb ber >&eibnifd)en." h. 1. sie mutata est: „7. iSrage. 2Ba8 ift fiir ein t>nterfd;eib jn:ifd)en (S^riftUc^er anriiffung ijnD ber ^eibnifc^en?" etc,
6. Duo capita extrema „a3ermanung ju ben ^irbigen J^errn ^^aftorn" etc. et „9Son wettlid^cr Oberfeit," hic eodem ordine inverso exhibentur, quo in Examinis Ed. anni 1654. supra descripta extant; priori enim loco hic legitur caput „93on 5Betttic^er Oberfeit/' posteriore autem ,,(£in aSermanuug 5U ben ^.^aftovn" etc.
Haec de consensu ac diversitate horum librorum sufficiant, quippe ex quibus elucet, Beyerum non- nulla quidem io sua editione nmtasse, maximam vero purteni ex Melanthonis libro germanico iisdem verbis in eam recepisse.
Hoc Examen a Melanthone lingua vernacula scriptum hoc loco recuditur ex Editione Witebergensi anni 1558.
MELANTH- OPEB. TOL. XXm.
•
2)er Orbiuonben ^ramen,
tt)ie eg in ber ^irc^en ju SBittemberg gebraud^t n?irb.
(£§riftlid)e ifirdKnovbnung fte^et fiirnemlic^ in funff ftu(fen.
(Srftlid), in ))flan^ung »nb erfentni^ ber einigen, ttarf)af[tigen , ewii]en xedjUn lere be^ ©uangolii, 2)ie ®ott gnebiglid) t)pn anfang, fur onb fur feiner i^ircben, mit gewiffen 3^ugniffen geoffenbaret ttnb befoi)len t)at. SBnb in rec^tem braud) ber ©acrament, wie ber @on ©ot- teS fprid)t, 5[Kattf)ei um le^ten, 3ir follt fte leren ^alten alle^ bag id) eu(^ geboten ^ab. 3tem, tt>er mict) liebet, ber bewa^ret meine 9tebe, t)nb mein 33ater nnrb jn lieben, »nb n)ir iverben ju jm fommen, »nb wonung be^ jm mad^en.
3um anbern, 3n erfialtung be6 ^ir^enomptg, ^f^em* lid^, beg ^JJinifterij (Suangelici. 2)enn @ott n.nl jm aI'o ein ett)ige ilird)e, au6 groffer barm^erfeigfeit, t)mb leined 8onS 3l)em 6:f)rifti tt)iUen, famlen, baei 6ffentlid)e, ef)r* Iid)e nerfamlungen ftnb, barin etlid)e ^4^erfonen bat? (Suangelium bem 5?oIcf furtragcn, onb bie Sacrament rei* ^en. 3Snb ift ber (Son @otte0 ielb6 im ^arabi^ biefer erfte ^rebiger i>nb ^riefter gett»ei'en. 33nb ^ernad>, ba er ^IRenfc^ tt»orben, jum ^rebigampt gefanb. 3Snb &at juuor bie ^^ropt)eten, triib t)ernad) bie Slpofteln gefanb. SBie er fprid^t, 2Bie mic^ mein S^ater gefanb ^at, alfo fenbe id^ eud).
3Snb biefeS fol fur »nb fur alfo »on atlen red)ten Serern, bie jum 2lmpt beruffen ftnb, t>erftanben werDen. 2)er (Son ©ottee fenbet fte, »nb ml frefftiglid) burd) baS ©uangetium tt»ircfen, »nb alfo eine'en)ige .ftircl)e famlen.
Sllfo fpricf)t aud^ @. ^autu^ »om ^3J?inifterio ©pt). 4. @c ift Pffgefaren, etc. SSnb gibt ®ahm ben 9Jien*
f^en, 5tpofteIn, ^kop^eten , (Juangeliften , ^irten »nb Se* rer. (Sr ift fur r>nb fur ber ett»ige ^4.^riefter pnb ert)alter be^ "i)}?inifterij , x>nt) ert)elt fiir pnb fur ein offentlic^e, et)vlid)e perfamlung. 'Davumb ev aud; bie 9tegiment cr* ^elt, pnb ermerft bep ttniten felbS ^rebiger, nid)t burd^ lWenfd)en, al^ bie ^^ropt)eten »nb 2IpofteI. Xiabei; abec t)at er ber ^tirdben befo^Ien, bag fte felb ^^erfonen beruf* fen pnb orbinirn fol.
2)arumb ge^oren jur er^altung beg '?J?inifierii, (Srfi? lid^, Drbinatio ber ^^vebigev, bai3 ba^ 5)3vebigampt iug# lid^en ^evfonen befo^Ien tt)evbe. CDaju erfunbigung t)on fttten, beruff, onb Pon ber Sere ge^ovet.
3um anbern, ge^oren jum ^Wtnifterio , £ird)enred^t, ba^ falfd)e8ere nid)t gebulbet tterbe, Dnb fonft offentli^e lafter geftrafft t)nb o.bgemanb, pnb (Et)riftlic^e jud^t er^at' ten n)erbe. 2)aju geboren t)ernac^ 6^nobi unb 9Si# fitatio.
Xia^ britte ftiitf ift, e^rlir^e, nu^Iid^e, eufferlidbe 6C' remonien in £ivd)en, mit Section, gefeng, feften, in recf)? tem St)riftlicben nevftanb, one pevblenbung be^ glaubenS, t»nb one ftricf be6 gewiffen^, ba^ bennod) offentlic^e, et)r» lidje perfamlungen finb, ipie e6 (Sott gefetlig ift.
2)a6 pierbe ftiid ift, ^rfjaltung (5t)vifttid)er @dt)ulen pnb ftubien. 2)enn biefeg ift gen^i^lid) (5)otte6 nnUe, bag ettict)e ^eute alfo pffgejogen pnb pnterunefen tt)erben, bae ftc ber ^rop^eten v»nb 2lpofteIn fd)vifft lefen lernen, Pnb f)ernad) anbern fiirleien fonnen. 2)aju oerftanb bcr <Spra? d}en, pnb mef)r fiinftc bienen. SBie @. ^aulu^ Xmotf)eo gebeut, (Sv fot an^aUen mit lefen, leren unb troften, 2)a6 fan ni^t fein, tpo nic^t rcdt)t befiette 6ct)uten finb.
XXXVII
II. EXAIMEN ORDIKANDORUM.
XXXVIII
1)06 funffte fiud ift, Q^erorbnun^ getviffer guter »nb einfomen, bamit bie ^rebiijer in £ivct)en, ttnb l^erer in 6*ulen, geburlid^e tjntevtjaltung baben, SBie offt in tjott- Iid)en geboten ijemelbet tr>tvb. 9?nb (£. ^4>aulu6 mtt au6^ gebruiften worten ipric^t, 1. (Sorintl). 9. '2[[io bat eS ber Ja69i3i georbnet, ba6 bicfe, [o ba6 ©uangelium »er? funbigen, t>om (^uangelio leben.
9Som erften ©tiict, nemtic^, t)on ia
Sere»
Der alfmec&tige, warfjafftige @ott, f)cit Qm\M\i) (Ingel vnb ^>}?enfcl^en gefclniffen, mit >r»unberbar(id)cm ratt), ba6 er (Sreaturn ^abe, tveldien er feine u^ei^beit \)nb gutigfeit mitteile, t>nb r>on jnen bagegcn erfanb t>nb gepreifet rcerbe. 93nb t)at ba.^u, nad) bem fatl 2lbamg »nb ^ma, au6 groffer barmber^igfeit, ttmb feine^ SonS anllen, bic ^lTJenfdien nnberumb gncbiglid) angenomen, t)nb w\[ im fitr »nb fiir ein ennge ^ird)e im menfd)lid)en gefd)led)t famlen. .^at ftct) ba.umb mit flaven, gmnffen jeugniffen ttnb mirafeln geoffenbaret. ^at feinen ®on gefanb, »nb eine gewiffe Sere gegebcn, baburd) nnr jn er# fennen, rei^t anruffen, onb mtt red)tem ge^orfam ebren foUen.
2)iefe Sere I)at er in ber ^rop^eten Pnb Stpofiel fd)rifften faffen laffen, »nb ^at jeugni^ baju gegeben, i>nb binbet bie it'ird)e alfo an biefe einige ?ere, tc\^ gcnn^Iid) feine i^ird), vnb feinc CSrben enngcr feligfeit finb, n»o biefe !2ere nid)t ift, aB bf^ bcn ^eiben, iWat^ometiften, ^tlben t>nb SBepftlicben r>erfoIgern bc6 (^uangelij. 2)cnn alfo fpriAt <5. ^auIuS, (So fan fcin anber grunb gelegt wer* ben, bcnn biefer, ber gelcget ift, ber bo ift jbefu^ (Sf)ri# ftu^. 3t?m, 3of)an. 17. Diefc^ ift ba^ cnnge Seben, ba6 fie erfenncn bid^ tinigen n>avf)afftig"n (*iott, Pnb 3l)e* fura, ben bu gefanb I)aft, ba^ er fe^ ^I)riftu6.
Dagegcn a\i<i) , wo reine (Sf)riftlid)e ?ere geprcbiget tt>irb, ba ift gcnn^Iic^ @otU^ 5ftvdie, ^Tenn ba nnirfet ®ott frcfftiglid) burd) fcin (Suangelium, t)iib finb in bicfcr «crfamlung fiir rnb fiir etlidie «^eilige rnb au6crnH'Iete, bie felig nnTbcn, n>ic bcr ^^(^^iOJ (Sf)viftu6 fprid)t, ^Jieine ©dbeflin ^oren meine ftimme.
5Snb fmb atle 'iB'?enfd)en i'*iilbig glicbmaS biefer ttjarbafftigcn itirdien ,5u ffin. ^^nb follen bicfcn groffcn troft baben, ba^ nid)t in anbern Secten, fonbcrn in bicfer perfamlung ®oU gcfctligc, f)dligc iMib au'?a-nH'tte ^TIccircbcn ftnb. Darumb' ipiidit 'Tauib, 'l^ial. 27. ^icfc^ eintge begere id) iHnn ^(*JHJ)i9?, bag id) in !ein''m ^^aufe aUe# jeit tt)oncn moge.
@o ift nu ba0 aUer notigft, pnb erfte, ba^ man
(S;f)rifllid)e ?ere, rein pnb gan^ pflan^e pnb er^alte, bie ®ott »on feinem SBcfen t>nb wiUen gcoffcnbaret ^at, t»nb in ber ^|Uopf)cten V)nb 5lpoftetn 'fi^rifften, tmb in Si^mbo* ti6, 9tpoftoIico, 9?iceno »nb 2it^anaftano gefaffet ift. ^>J?it tt)cld)en auc^ gteid) ftimmen, ber (5atec^ifmu(3 pnb S3e? fentnig Sutf)eri , pnb (Sionfeffio, bie bem ^eifer ju 5Iug6' purg, 2lnno 1530. pberantn)ortet ift.
2)iefer Scre fumma, Pnb aUe notige ftiidf, foUen bic ^aftore^ felb nnffen t>nb lernen, »nb bem 93otcf Pnge* fclfc^t, orbcntid) pnb perftenbtid^ furtragen. 1)a^ baS polcf orbenlid) mercfen fonne a[ie notige ftiicf, pnb Per;= ftef)c ontcrfd)eib red)tcr !2cre, Pnb fatfct)cr 'Secten. SSnb ®ott tt)ircfet, onb ift rrefftig burd) fein 2Bort, SBie ber ^®9i9t bittct, 5iatcr, ^cilige fie mit beiner aBarf)eit, bein 2Sovt ift bie 2Bavf)cit. SSnb 1. ^n-t. 1. 3r fcib nnber geboren burd) ba^ tebenbige iDort ©otteS. I^tem, [Rom. 1. (Suangelium ift bie frafft (5)otted, jur fetigfeit, aUen bie baran glcuben.
3Snb ftnb in fonber^eit gebad()ter (5atedf)ifmu6 , Pnb erflerung be6 (S^mboli, bem SSotcf nti^Iid), bie notige ftiicf ovbenli^ ju faffen, barumb jle nadt) gelegenf)eit ber jeit offt foUen repetirt n)erben.
Q3nb bcbcncfen tt)ir, ba6 bie Drbinanben pfeiffig in aUen biefen 2frticfcfn eraminirt werben, roefd)er repetitio auc^ fonft bem SSolcf . gute anteitung gibt.
33on pnterfd^eib (5:f)rifttid^er 8ere, Pnb ^eibnifd^er 9lefigion, t>nb anberer ©ecten.
2?om (^otttid^en einigen SBefen.
SSon ben breien ^erfonen in ber @ottf)eit.
35on pereinigung beiber ^^Jaturn in (5f|rifto, ber au6 ber 3ungfratt)en geborn ift.
9Son Pntcrf^eib (E^riftfid^er anruffung, Pnb ^eibnifdber anruffung.
9Son ber erfcf)affung aUer (Sreaturen.
5Som faU ber erften 5!)?enfdt)en.
3Son Siinb, (Srbfitnb, pnb tt)ircftid^en fiinben.
53on @6tttid)cm en^igem ©efe^, pnb Pon vntert'dbeib ber je^cn ©cbot, »nb bcr anbern (S^efel^ in 9)?ofe, t>on ben leuiti dt)en (Seremonien Pnb 33i"irgerlic^en ge* fe^en.
SSon Pnterfd)eib beg ©efe^e^ pnb be6 ©uangelij.
SSon ocrgebung ber funben, Pnb tt)ie ber 93?enfd^ ft"tr ©ott gcrccbt nirb, pmb be^ ^(SJK9i5f? (S^vifti tt)iUen, burd) gtauben.
(5*
XXXIX
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
XL
D6 biefe 9?ebc red^t if-f, Slttein burd^ glauben werben voix j 33om ®eicl> 9J?ofe, unb »on imterfd)eib bcr brcier tcil im
Son onterfd^eib ber ?ere in »nfern i^ird>en m biefem 2fr* ticfcl, unb ber SSepftlid^en falfd^en lere.
Db bie S3epftnd[)e Sere red[)t feV), ba^ ein Wleni^ fur »nb fiir in jit)eiuel bleiben fol, ob er ©erQcbung ^abe, vnb @ott gefeUig fei)?
93on guten wercfen.
SBeld^e njerdf fol man t^un?
2Bie gefallen fte @ott?
55Ieibt aud^ funb in ben ^eiligen ober bcfcrtcn in biefem leben ?
SSeIrf)e ®unb ftoffen ben ^ciligen @eift nu3, bnd ber 3)?enfc^ tt)iberumb in ©otteg jorn onb in cerbamni^ fcit, fo cr nicl}t beferet it^irb?
QSon ben ©acramcntcn.
a?on ber Zau^e,
Db bie jungen 5?inblin follen getaufft werben.
33on bc6 «§($9i9i9l (5I)rifti 9lbcnbmat, nja^ man ba rei(^c, »nb njoju man e^ empfat)en fol.
SSon «nterfd^eib be6 redbten braud(/6 unb miSbrauc^S.
SBarumb bic 35e^ftlic^e opffermef^, baniit fte »ergebung ber funben »crbicncn n)oUcn, onrcd^t t)nb ab ju t^un ift.
93on bcr SSeferung, obcr Poenitentia.
9Son bcr Slbfolution »nb ©lauben.
SSon bcn furnemftcn falfdben lercn bcr 33cpfilici)en, inibic* fcm Slrtifel t)on bcr Poenitenlia.
2Ba6 ©bnftlic^e i?irdf)c fei;, »nb wo fic fcj^, »nb burcl) tt)cld)e jeid^en fte ju erfenncn fci;.
SQBctrumb bie (S^riftlid^e ^ird^e »nter bag (Srcu^ gclcgt fe^, unb tjora troft bcr betrubtcn S^^riftcn.
53om @ebet.
Son anruffung bcr gcfiorbenen ^eiligen.
93on ben 6eremonien, bic t)on mcnfd^en in bct i?ir^cn georbnet ftnb.
93on (S^riftlic^er greifjcit.
@ete§. 9Som 6f)eftanb. 93on (5'^egelubben. ^-8on tt)eltlid)er Cbeifeit.
9Son biefen notigen fvngcn fol -.nan rie Drbinanben f)6ren, t)nb fte wntcrric^ten r»nb oermanen, ba6 fte in iren prebigten orbenlirf) biefe (^rngen, jur gelcgen jeit fnffen, 2llfo bng bie Seut ein flnre ynb gruiiblid)e 6umma ber (5I)rift(ic^en ^ere, bei) ftd) feI03 betraititcn, ttnb gebencfen fonncn, bie jnen jur beferung, jum glauben, ju red)ter anvuffung, ju troft in allem trubfal, vrio ju »ntcrrid[)t Don ircr felbft ©eligfeit, notig ift.
2lud^ ftnb bi-^fe frngen in ber 93ifttation ju rc^^etirn, be^ ben 5)}aftoribu6, »nb bei; ben Seuten.
ma^ iji mtev\d\cit> ^n Q:^vm^en 2m, Unb anbever <»ecten, ^eibnifc^en, a)?a^ome«
tifcjen? etc*
9lnttt)ort. 2llte anbere ©ecten, ^eibnifd^e, 9J?abo# metifc^e etc. ftnb grnui.imc, t)cvbnmpte 2Ibg6tterci), t>nb ^nben baneben nur ein ftiidflin wom ©efe^, t>on euffevli* (^cn Sitten. 2lber \)om ©unngdio, i>on »crgebung ber ©linbe burd) ben @on (SJottcfS 3bcfum (Sbviftum luiffen fte nicbtiS. S3nb biett)eil fte ben <£on nidt)t erfennen, vnb nicbt el)ren, fo finb \ie t»om wnrbnfftigen ®ott tt)eg, \)nb tiditen 2lbg6tterc^, tt'6Uen nici)t, baS ^iefer ber tt)nvbnfftigc @ott Ui), bcr ftct) burct) ben ^cilnnb (S^riftum gcoffcn* baret ^at.
2Bie fol man ©ott erfcnnen?
2(ntn)ort. 2Bie er ftdb felb gnebiglicl) geoffenbaret, t>nb feine offcnbarung in ber ^vopbcten tmb 2lpofteIn fd)rifft, ttnb in tie (SDmboIn gefaffct ^nt. !Darau6 ttnr levnen, ba6 cin einig ©ottlid) ^Sefe.i ift, allmed)tig, iDcife, tt)arbafftig, gut, gered)t, rein vnb feufd), bnvmber^tg, mU tl)etig, freiwiUig, bn^ ernftlid) jurnet it»iber ([\le @imb, t>nb funbige (Sreaturen.
93nb in biefer einigcn (^ottf)eit ftnb brei) t)nterfd)iebnc ?Perfonen. 2)cr ettngc Q3ater, bcr etvige (5on, »nb bcr ettJige ^cilige ©eift. 93nb ^nt ber eiuige 93nter, fnmpt bcm ©on, »nb ^eiligen (Scift, au6 nid)t3 erid)nffen ^u mel »nb ©rbcn, (Sngel onb ^X^Jenfd^en, Pnb aUe anberc
XLI
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
XLII
©rcaturen, SBie bicfer Slrtifel iveiter ii. i^ottt^ n?ovt, t)nb in ben Si^mboli^ erfleret tvirb.
fBic fol man t)ie ^erfoneu t>nterfc^eit»en?
2)er ewitje 5^ater ift bie erfte, aOmecl^tifle, mUy ^cx^ )o(\, »ol SfSfig^eit, cjerec[}tii3feit, giuiijfeit, u^iv^eit unb rei- nit]feit, bie nid)t \^on einer anbern ^crfon geboren ift, t>nb nid^t •oon einer anbern ^^erfon an^.qe^et, fonb.-rn f)at ben @on, fein n">efent(icl) r>nb t>oIfomen Sbenbilb i^on eungfeit geboren, t»nb »om 25ater »nb ©on cje^et au^ ber ^eilicje ®eift, »nb f)at biefer etvige, allmcifitige 3S<iter, fampt feinem etDtgen (5on, t)nb eiDtgem ^eiligen ®eift frevu>il(u](ici} a((e (^reaturen, ^ime( v)nb (Svben, (Snge(n t)nb lJ?cnic()en erfctiaffcn, unb er()e(t fampt bem 6on t)nb tjet^igen (^K-ift a((er Greaturen wefen.
5)er eU)ige <Son ift bie anber a((med^ttge, eroige ^4]>erfon, t)o( UH't6f)eit, ®ere(i)tigfeit, gutigfeit, UHU-^eit t-nb reinigfeit, gcboren t)on G^ivigfcit t>oin ^^alev, tnib be^ 'i5ater6 h>cfeut(id) Ditb vo^fomcn (^-benbilb, geboveu t>om Q^ater, ta er ftd) fe(b anfd)aUH't vnb betrad)t, ^ttb ift on^ a(fo geoffen* bart, ba^ biefcr @on i'cv \}a^ \vo\-t Pef? eu^igen 'i^aterg, baburd) ber euuge i^atcr au^ipridbt bie orbnung ber (Sct)epffnng pnb ber (Sr[ofung unb t"eligmad)ung ber ^^D^en^ fdn-n, vitb ift gefanb pou anfang bie t)erl)eiff'ing ber ©UvV ben ju oerfunbigen , vnb biefen U)unbcrbar(ic!^en, al^ Ier()eim(id)ften, g-oti(id)en 3tat m^ ju offcnbaren. Q3nb f)at f)ernac() biefe einige ^erfon, ber Son, menfd)(id)e natur irt ber 3ungfrawen an fic^ genomen tinb ift t>er' orbnet, ba6 er fiir ba3 ^VJ?enfd^(id)e gefd)(ec^t, 3}titt(er, Dpffer, SSerfiiner t>nb .^ei(anb fet), t)nb gibet ber ewige 33ater burd) fn Pnb t>mb feinet wilien «ergebu.ng ber (Siin* ben, @ered)tigfeit onb eunge^ Seben, t>nb ivirb fiJr t)nb fiir burct) jn ba^ '4^rebigampt er^a(ten «nb ein ett>ige £ird)e gefam(et, t>nb ber troft in ber (5)(eubigen ^er^en mit bem (Suange(io gefprodien, ben ewige.i 3Sater ju ew fennen, iDnb gibet a(fo ber «Son mit bem (Juangedo t>nb troft, ben ^ei(igen ®nft in bie f)er^en ber ©(eubigen, ba6 fte (eben pnb freub an ®ott ^aben, t)nb j;n red)t anruffen.
!l)er ^ei(ige ©eift ift bie britte attmec^tige ^erfon, \)ott 2Bcigf)eit, ®erect)tigfeit, ©utigfeit, 5Bar^eit »nb 9tei* nigfeit, h)e(d)e Iserion t»on (Stvigfeit pom 3Sater pub «Son au6ge^et,. t>nb ift U)efent(id)e iliebc Pnb freub in ®ott, t)nb ujirb in ber ®(eufcigen ^er^en burd^ ba^ gottdd) 2Bort geben, troft Pnb frnib an ®ott in jnen ju wircfen, »nb ift regung jur anruffung ju ®ott, vnb ju aUen tugenben, n)ie <B. $au(u6 fprid)t, ®a(. 4. ®ott f)at ben ®eift fei< ne^ ©on^ in eu)re f)er^en gefanb, baburd) jr i'c^reiet, ^ilbba (ieber 5Sater, 9Snb 2. "(5or. 3. 2Sir lef)en in ben ^(5J)tJK''J? (5()rifttim, a(^ in einen (Spiegei, pnb ujcrben in bie feibige ^iibni^ Perujanbeit, burd) ben ®eift be6
SBttrumb fol man brct) (3i>ttlid)t ^erfonen
erfennen, e^ren tJnb tturuffen, tJnb nidjt me^r
t)nb nic^t weniger?
2)enn @otte6 wefen t>nb n)i((en fo( man a(fo er< fennen, vok er ftd^ fe(b geoffenbart ^at, S^iu ift bie offen> barung t)om SSater t>nb (Son, fiar tnib Pnu>iberfprcd)(id^ au3gebvurft im erften (Siapitct 3o()anni6, 3m aufang xoax ba^ SBort, Pub ba6 2Bort war bei; ©ott, i)nb bas 2Bort wai (^3ott, etc. 33nb ift biefe ojtenbarung fonft in pielen ffaren @pvud)en er^o(et, 3Snb in ber S^auff be6 ^(S9?9t^ (5()rifti offcnt(id) fiir augen qeftetft, ba bie breV) *4^erfonen t)ntcrid)icb(id) angejeigt finb.
(£rnad) finb n)ir aud) ju biefer (SrfentniS t)nb an* ruffung ®otte^, in ynfer 5::auff t)crpflid)t, in biefer rebe, 3d> tcuffc bid) im namcn bcg ^aterg, »nb (gon^, pnb ^eifigen ®eiftg, baS ift, !3d) bejeuge mit biefer eufferd^ ^en 2;auff "oon ®ott befo()(en, ba6 bic!^ ber \i)ar()afftige @ott ju gnaben annimet, n)e(d)er ift ber eunge SSater be |)(S-9i9i5l (St)rifti, \)nb ift ber ®on S^efu^ (S()riftug, be6 eungen ^atcrg Sbenbiib t)nb SBort, nnb ift ber .^ci(ige @eift, SSnb biefer ewigcr 3Sater nimet bic^ an, Pmb be^ (Son^ mitten, t)nb ^eidget bid) mit fcincm ^eiiigen @eift, snb biefen war^afftigen @{>tt foitu alfo, roie bid) biefc 3;aui"f erirtnert, erfcnnen pnb anrujfen, »;tb fein anber bing anbcten etc. (Srna*^ ift aud) biefe offcnbarung f(ar in bie (£t)mbola gefaffct, 2)iefe jeugni^ fot man bem SSotcf offt fiir()atten Pub erfteren.
Sludt) fol man babei) pnterrid^t tf)un, onb t)6ren, voa^ genennet ift ^^erfona, nemiic^, ba^ nid)t ertid)t ift, t>nb iji nid)t ein tobter gebandfe, ift aud) nict)t ein jufeUig n)an< beibar bing, ba5 an einem anbern wefen ffebet, t)nb ifi nic^t ein ftiicf ober jertrtnlid) bing, (Sonbern ift etxv>aS n)efentlid^, (ebenbig, nid)t in Pie{en, fonbern onterid)eiben, einig t)nb perniinfftig, n)irb auc^ nid^t getragen t)nb er^ ^aiten x>on einem anbern mit t)ereinigtem SBefen, ?ll^, bu bift ein ^erfon, aber bein Seib attein ift nid)t ein ^Per^ fon, benn er ioirb getragen »on einer eblern ^Ratur, nem? lid^, iDon ber (5eel, t)nb fo bie 6eet abfdieibet, \o jerfelt ber 8eib onb \)erfauJet.
SBelc^e ^erfon iji S&lenfc^ ttjorben?
2)le anber ^erfon, nemlid^ ber en)ige (5on @otted, bcr beS eungen li?ater6 ©benbilb Pnb 2Bort ift, f)at menf^' lid^ 9?atur an fid) gcnomen, in bcr Sungfran) 3J?aria, lonb finb atfo belbe 9?aturn, bie ©ottlid) *onb t>}?enfd)(i^ munberbarlid^ yereinigt, ba6 biefer ^eitanb 3t)efud Sbri-
XLIII
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
XLIV
ftu6 ifi ein einige ^erfon, @ott »nb ^m\^, »nb werben Hefc 9?aturn in jm nic^t t>on einanber getrennet.
SSaruttiB iji tn ®ott ©ctte^ gettattt,
SrftUdb barumb, ba6 er beS eroigen 3Sater6 gan^ Gbenbilb ift, ba^ alfo geboren it>irb io ber 3Sater jtd} an* fdbawet. 3tom ba^ ber (Son biefe ^erfon ift, burdb roeU 6)e bie @cl)epffung au^gefprod^en vrirb, »nb alfo bie Srea* turen burd) baffelbig au0fprecl)cn crfct)affen tcerben. 3tem, ba6 bie @6ttli(t)e iKrf)eiffung burc^ jn au^gefprod)en ift, t>nb alfo bie @ott()eit »nb g6ttlid)er SBiUe »nb gnab geoffenbaret ift, mldje feiner 6reatur n)eie>f)eit bette, fe[)en ober finben mogen, 2)avumb in ^o^anne gefctirieben ift, 2)er @on, ber in be^ 33ater6 f(t)og ift, ber ^at e6 m^ au^gefprod)cn, 9]nb biefer (£on ift bie ^erfon, bie fur »nb fiir mit ben 25etern rebet, snb erf)elt ba6 ^uange* lium, rnb ift frefftig be^ bem euffer(id)en ^kebigampt beg (^uangelij, tt)ie <B. $au(u6 fprid)t, Gbviftu^ ber in mir rebet. 'I)ieftr fprid)t and) buvd) bie euffer(id)e ^ilre^ bigt, ben troft in bein ^er^, wnb gibet ben ^eiiigen ®eift, tt)ie in 3ot)anne gefd)rieben ift, L 3o^anni6 4. 2)aran erfennen tt^ir, baes tt?ir in jm bteiben, t)nb er jn tir]^, 3)enn von feincm ©oift gibet er mi6, Jr>e{ct)c3 ttnr fiKen, fo vwir in groffen fcl)reffen, troft t>nb freub an ®ott fiilen, pnb au^ ber ^eUen geriffen werben.
5Snb biefer erfferung foden a((e tjerftenbige G^riften p(eifftg vnb in ©otte^ furd)t »nb banrffagung nac^bencfen, tnb babei biefen n)unberbav(id)cn 9iat betract)ten, tt^arumb '' ber (£on @otte6 gcanb ift, t»nb 'DJ^enfdblid) natur an ficl) genomen ^at. ©rftlidl) f)etten 2Ibam t)nb ^eua nict)t le* ben fonnen, fo fie nic^t buvd) bifen <£on, @otte3 tt)ort, vnb buvd) bie t>er()eiffung tt)iberumb aug bem tob gerif# fen, t)nb a(fo tt)tbcrumb (e(>enbig gcmad)t tt)eren, t)nb were a(fo ba6 gan| ?[Renfd)(id^ gefd)(ed)t Perti(gct geivefen, )onb »ergeb(id) gefd^affen. 3tem, biefe errettung tvere auct) nic^t gcfdbef)en, fo nid)t ber 9?at befdb(offen were, ba6 ber @on mcn'd)(td() natur folt an ftct) nemcn, t»nb ba5 biefelbige ^erfon, @otteg jorn »erfunen folt, 5?mb biefer ^evfon JviKcn ift bie menfdhlt(^e '^atnx erf)alten, r>nb finb Sibam t>nb ^eua erqutcft tuovben.
9]nb biettHMi bie menfd)en gefunbigt ^atten, fo(t aud^ ein 'tWenfd^ bie ftraff tvagen, bamjt aber biefe ftraff ein g(eid)e bejalung ttH're, ift biefer ' 5?evfuner auct; @ott. 3tcm, feine Gvcatur f)ette biefc6 (eiben ju tvagcn vcvmod)t. 3tem, biett)ei( er ber (2db(angen ben fopf jutvit, (Siinb »nb tob tt^eg nimet, mib @evc($tigfcit t>nb Scben ttnber gi* bet, ift er @ott, !Bnb biefe^ aOeg tt?irb gcttnvrft burd) ben <Bm, ber bc6 ettngcn 3Saterg SBort ift, benn buvdb biefe ^4^eri'on n?ivb bie 93erl)eiffung au6gefprod^en, »nb be6 93a?
ter6 tt)il(e geofieubart, Pnb tt)irdt biefe ^^erfon burd) ba6 Guangelium leben mt tvoft in ben @Ieubigen ^ev^en, ^nb ift tt)av^affttglid) 3mmanu(?I, @ott mit »n6, Dnb fvefftig in on6, 9Bicwo( nu biefe f)o^e 2Bei6beit niemanb gnug# fam ergrunben fan, fo mitffen tt)iv bod) in biefcm Seben ein anfang son biefer SBeig^eit (ernen, »nb fo( biefeS aU le^ toleiffig betrad)t ttjerben.
S^Ott l)tttetfc^eib ^^viHU^n atttuffwttg tJttb ber ^et^ttifc^ett»
^^urnemiid) ftnb itt)o groffe tnterfd)eib, bie eine »on @otteg n^efen, 2)ie anber, t>on @otteg tuillen. ^on ber evften mitevfd)eib, 2Benn g(eid) bie ^eiben, S^.iivrfcn, 3ii* ben, V)nb anbere jrrigen ©ecten rf)iimen, fte ruffen @ott an, ber ^imel t>nb ^rben erfd)affen t)(\t, \m fte ioie( ba* uon reben Pnb fdbrciben, fo ftnb bod) biefe jre gebanrfen eitel Siigen mh Stbgottere^, X)enn fie fpred)en nid^t ben n)avf)afftigen @r>tt an, fonbevn tid)tcn etu^a6, ba6 nid)t @ott ift, benn fte tt^olten biefen @ott ntct)t f)aben, ber ft^~ a(fo mit gettnffcn jeugntffen in feiner ?eve fnb in feiner l^ivd)cn geoffenbavt f)at, ba^ ein gottiid^g ^efen fev) ber eivige 3Bater, t>i;b ber emige (Son, beg 93atcr6 6benbi(b t)nb 2Bort, tnib ber «^ciiige @eift, t)nb baS ber ett)ige 93ater fampt bem (5on t>nb «^eiiigen @eift, a(Ie GreatU;: ren erfc^affen f)ab, vnb bag ber (3on ber beg ewigen 93a* terg SKort ift, gefanb fei), t>nb ^abe 3}?cnfd)(id)e natur an ftd) genomcn etc. SBer nu ben (£on 3bcfum ^briftum leftevt, ber Icftevt aud) ben enngcn 93ater, tt)ie ber (£prud) fagt in 3of)anne, 2Ber ben ®on nict)t ef)ret, ber ef)ret auc^ ben 93ater nict)t.
!Barumb fotlen tt)ir alfe in tegfid^er anvuffung evnft# (idb betrad)ten, tt)a6 t>nb tt>en tt)ir anfpvcdt)en in t>nfer am ruffung, ttnb foUen bcbenrfen, wa^ ®ott ift, Pnb tt)ie ber (5on t>nb ^eiliger @eift foKen evfanb tvcvben, n)ie bvoben erinnerung gefd)vicben ift, t>nb fo((en \m alfo ttnfere an* ruffung tt>eit abfonbern, t)on ber ,l^cibnifd)en t>nb Jilvrfi? fdt)en etc. 9Snb fot ba3 ^evl^ mit glauben ben ttnirbaff^ tigen @ott anfd)an)en, ber ftd) buvd) bcn ^(^9t;)i?f? 6bri* ftum geoffenbaret bat, tt)ie er fprid)t, 9?icmanb fomet jum SSater, benn burdb ben (Son.
3um anbern, ttnffcn bie |!^eiben nid)t5 t>om 9J?itt(er, t)nb ob @ott bie eienben 3)?enici)cn crboren tt)i(, onb n)ar# umb er fie crbovet, fo fic bod^ (Silnbev ftnb, fdn-cicii in bie ?ufft mit ?n)eiuc( »nb ungcbu(t tt>ibev @ott, iTiefe^ 5(((eS ift (eftevung »nb nid)t beten, SSir aber foUcn ben 9}?itt(er ^bcfum ($f)vtftum ben Son @ottc£i anidbauHn, t)nb feftiglid) gicuben, bag t>ng @ott omb biefe^ 'iDitttlevg tt)iUen gctt)i'3li($ gncbig fcin tt)i(, t)nb tt)i( m^ t)mb bef* fe(bigen tt)i(tcn ev()6ven Biib belffen, t)nb ba^ ev f n6 buvcf) i biefen feinen 6on 3f)efum (Sbriftum, an^ ber ^eUen reifft,
XLV
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
XLVI
9tbet m€ leben, .^eiliflen ©eift, ©ered^tigfeit, onb ba^ ewige Seben, irie ber ©on fpric^t, 9?iemanb wirb meine 6d}afe aut' meinen l)enben reiffen, 3n biefem ^(auben i?nb tertrawen ^ff ben l>httler, fol ba^ ©ebet jum ivar^aff* tigeii^(^ott geridjt [ein.
§Son tcr @if$affung aUtt ^xeatnvcn.
66 ftnb »iel {)of)er 8ere begriffen, im 2lrtifel »on ber (Srfdbaffung atler (Sreaturen, bie in biefer fur^en anleitung ju erjelen, ju lang ift. 2)iefe6 aber foUen bie Seut offt erinnert werben, X>a^ bie erfd^affung »on atlen breien ^er# fonen gefcbe^en ift, t)nb f)at ber eroige QSater, fampt bem ewigen 6on, snb beiligen @eift, alle anbere bing, «^imel »nb (Srben, (Sngel t>nb llJ?enfd)en, »nb alle anbere Srea* turen, vnge^mungen, frei^roitlig, au^ nid^t^ erfd)affen. 2)enn ber fewige 3Sater t)at ba6 2Bort gefprod)en, »nb im SBort alle^ gebilbet, burd) n)eld)eg 2Bort alleg gefd)affen tt)irb, »nb burd^ ben f)eiligen @c'\\t voixt regung geben.
3um anbern, ift f)odb notig jum tcoft »nb jur anruffung, babei) 5U n^iffen, bag bei ber erfd)affung fol bie ©rbal- tung ber (Jreaturen aud} t>erftanben n>erben. 2)enn @ott ift nid)t tion feincm 2Bercf Hn-g gangen, \vk ein ^in^n^f'^* tiian t>om ®d)iff, ba6 er gebamet ^at, weg gel)et, t>nb lefft es barnad) anbere regieren t)nb fliden. ©onbern er bleibet bet) feinen (Sreaturen, bei •^md »nb (Srbe^, (§n> geln t)nb ^VJJenfdien, Dnb mad^t bte ©rben jerlid) frud)t* bar, gibet allen gen)ed)fen, Sbieren »nb 3J?enfct)en, frafft mt) Seben. 3Sie in 2lcti6 gefd}rieben ift, 3n jm t)aben tt)ir leben, regung vnb twefen.
53nb ift biefe^ audb feer notig ju merdfen, ®ott er# ^elt feine orbnungen in (Sreaturen, bod) yngejtt)ungen tonb fre^n)illig, »erl)inbert ojft, onb fegnet nid)t bie (5rben, t)nb iefft bie 3)?enfd)en fterben r)mb groffer 6itnben tt)illen. 3)a gegen fegnet er offt bie @rben, gibet gefunbt)eit, fterdt bie 9?atur, t»nb gibet fonft glitcf, t»nb allerlei) groffe @a? ben, feiner 5tird)en ju gut, bie {n anruffet, wie er fprictjt, 2)eut. 30. @ott ift bein Seben, Dnb bie lenge beiner tage. 2)iefeg fol man im @ebet betrad)ten, ba6 man nnffe, ba^ @ott bie (Sreaturen t)nb «nfer Seben in feiner .^anb I)at, »nb fan t>nb tt)il I)elffen, aucb t)ber bie natur:= Iict)e gemeine tt)eife.
2Jom ^att hct erjlett SJJenf^en»
2)iefe6 ift gan^^gett)i6, t)nb feftiglid^ !iu ^atten, ba6 @ott alle (Sreaturen gut erfd)affen ^at. 2Bie im erften bud) Wloit im 1. (Sap. flar au^gebrucft ift. Q^nb ift ge? roMd) wax, ba6 ber ^"^Jtenid) baju erfdiaffen ift, bag @ott in jm ttjonen, snb jm @ott feine iDeiS^eit »nb giitigfeit
mitteilen n)olt. ^at jn barumb erftlidb aUo erfdbaffen, ba6 er fn begabt t)at mit ben f)6beften gittern bie in @ott fmb. 9?emlid), mit SBeig^eit, @ered)tigfeit t)nb freiem tt)illen, bag er ein rein (Sbenbilb @otte6 n)ere.
3?nb ^aben bie erften ?Q?enfd^en, Slbam t»nb ^eua, biefe giiter follen t)ff bie ^Jad^fomen erben, fo fte im ge=» f)orfam beftenbig geblieben roeren. QSnb ^ette @ott feine SBonung t»nb freube in ben ^Xl^ienfct^en ge^abt. 2lber 2lbam t)nb ^iua finb burd^ beg 3;eufel6 anrei^ung, ttnb burd^ fren freien willen, bem g6ttlid)en ©ebot »ngef)orfam tt)or# ben, t>nb fiub alfo in t>ngnab, @i"inb t>nb Xot gefallen, t»nb ftnb t)on bem Dtorber t)ertt)unbet t>nb beraubet tt)or- ben, 2Bie foId)6 Suc. im 10. (5ap. angeJieigt ift. S3eraubt ftnb fie ber @naben, ba^ fie nid)t met)r (*)ott gefellig ge# n)efen finb, t>nb b^tben baju «erloren bie bo^en @aben, ba6 fd^one Siec^t t)on @ott, im t)erftanb, t>nb ben ge^or^ fam im f)er^en. 3tem, \>aQ Seben. 3Sber biS ftnb fte Otrmunbet, bai3 ber 5^erftanb tiol jtt)eiuel6 onb irtbumg ift, t)nb ba^ t)er^ t>oI t>norbenIid)er neigung, ftud)t t>nb t6btlict)en fd)recfen6, in atlerle^ betrubni^. 53nb ^etten alfo bie ^)}?enfd)en im Ieiblid)en t>nb enjigen tobe bleiben miiffen,^ fo nict)t ber @on @otte6 gurbitter "onb 9JJittIer ttjorben n?ere.
33nb ift notig ^ie ju erinnern, ba^ gett)i6lidb ttjar ift, t)nb feftiglidb ju gleuben, ba6 @ott nic^t t>rfact) ift ber (Sitnben. ©r roixdet fte ntc^t, bilfft nid)t baju, tt)il fte nid)t, «Sonbern jitrnet graufamiglic^ tt)iber fie. 2tber ber ^eufeln t)nb 3)ienfd}en iville felb ift t)rfad; ber fiinoen.
ma^ iji eiinb, @i-Bfunt> tint) mtdmt
<Sunt»e?
3n ber erften (Spiftel 3o&anni6 ift ein fur^er Sprud), ber beutlid) leret, voa^ <Bmt> ift, ^fJemlid^, ©itnb ift, wa^ tt)iber @otte6 gcfe^ ift.
2)iefe rebe fot man tt)oI betradbten, tmb red)t t)er^ fte^en, nid)t allein t)on eufferlid^en SBercfen, fonbern aucb t)on aller blinbbeit, t>norbnung, t>nb bofen neigungen, in allen frefften ber ieufeln t>nb 'iliJienfcben. 53nb ift babe^ juuerfteben, ba^ bie fiinbige ^^erfon, barumb in @otte6 ongnaben ift, t>nb ift fdt)ulbig ewiger ftraff.
^rbfitnbe ift t)on ttjegen ber erften t>bertrettung Qlbam^ t^nb »!P)eua, t)nb t)on tt)egen ber angebornen blinbt)eit t)on @ott, t>nb b6fen neigungen, bie in m^ burd) benfelbigen falt fomen ftr.b, in @otte6 t)ngnaben fein, t)nb ift biefe 6iinPe in allen '•D?enfd)en bie au^ -JJ^enlidbem famen nas turlid)er tDeife geboven n^evben, t)nb finb barumb allein @otteg Dngnaben, Dnb en^iglid) Derbampt, tt^eld^e nid)t burd; ben ^^($0i3^{9? ^^riftum t)ergebung ber 6iinben er-
XLVII
PllIL. MEL. SCRIPTA DOCJMATICA.
XLVIII
laiigen ttnt» wiber geboren werben, !I)enn nne 2Ibanig »nb j jQem natiir nnd) bem fatl jerftoret ift, alfo finb jre Sim ber »nb alle 9J?enfcben, bie natiulid)er tpeife geborn ftnb, hernad) jerftoret, finb nid)t @ottee( n^onyng, fonbcrn ftnb t)o( jnHMiic!^ luon @ott, t^nb fol bofer neigung, vnb biefe b(inb{)eit fnb »norbenIid)e neigung, ftrciten unber @ott »nb ftnb (Siinbe, ipie ^43au!u6 auebriirflid) fpridit, 9?om. 8. g(eif(^(id) gcfinnet fein ift feinbfd)aft n^iber @ott, barumb fo bcr 9}?enid) nid)t t>crgebung er^anget burd) 6()riftum, b(eibet er »on tt)cgen biefer ©iinben in eiDigem jorn, ftraff t>nb nerbamnig.
28ird(id)e ©iinb ftnb aUe 2Berrf nnbcr @otteg (je== bot, inner(id) in ber @ce( t>nb im f)cr^cn, vnb eufferlid^ in aUen gliebmaffen. 3Snb ift ber Zi)ekx aud) t)mb ber fe(bigcn wiUen, in @ottcg vngnaben »nb t»erbampt, fo er nid)t ju @ott befert n>irb, m\t> «ercjcbung ber Siinben erlangct, burc^ ben ^(*9i9t9? ©^riftum.
9Snb foUen bie Seute ernftiid) t)ntcrrid)t mcrben, bag ber ©iinbe furneme, g(eid)e ftraffe ift, bie graufame, ett)ige angft, barin bie 5^eufe( t>nb bie oerbampten Wlexif fdben, ben gered^ten t»nb ernftlid)en jorn ©otte^ fu(en n?erben.
2)ancbcn in biefem Ieib(id)en ?eben ftnb aud) ftraf* fen, 9?cm(id), ber 3^ob, t)nb aUcr(ci) (eiblid)e ^^(agcn. 3)iefe aUc ftnb ein anfang ber ewigen ftraffen, in ben SSnbeferten.
<Sie ftnb aber awd:) vmb.biefer breier »rfad)cn tt^iUen, ben 5)?enf^en t»ffge(egt, (§rf<(idb, 2)a0 ttnr alle baburd) erinnert tt)erben, bag t>nterfd)ieb fc^ jn)ifd)en tugenb t>nb tonfugenb, t»nb ba6 ®ott genn6(id) ein tveife, giltig, ttjar* ^afftig, gered^t, fcufd) 2Cefen fc^, 9Snb nnber adcS Wav ^afftigdc^ jiirne, ba6 bicfer feiner 2Bci6!)cit nnbernu>rtig ift. 'i)a^ n)ir nu biefe rntci^^d^icb, mib gered)tcn jorn er# fennen, bat er aud^ bie (eib(id)en ^4^(agcn, bie nid)t ge- ring fnb, t)ff bie -B^cnfd^en geieget.
3um anbern, ®ott tt)il burd) biefc (eibiidbc ^(agen, euffer(id^e ludjt »nb fricben er^alten, t»nb bie ©otte^lcfte* rcr, ©ibbriid)ige, ^iJiorbcr, Dicuber, (5()ebrcd)cr, »nb an== bere, bcftcrft mi-t 33lutfd)anben, iuegreumen. ^nb ()c(t (Sott fe(b fcft ob biefer 9\ege(, ba^ t)bcr cuffer(idu' <Bm' ben, audb in biefcm (eben, gett)ig(!db (ciblid^c ftraffen fo(^ gen, 2Cie gefdbrieben ift, 2Ber ba6 6dnvcrt nimet, tt)irb mit bcm ©d^mert t»mbfomcn etc. 3tem, t>on 53!utfd)an' ben, ^iitet eud), ba6 eud> ba5 Sanb nic^t au6fpcie, yon ttjegcn ber SSIutfdtianbcn, tt)ie ee bie (5ananccr au6gefpeiet ^ct. @ott nnl euffer(ict)e 5ud)t ^abcn, ^at ba^u bag ©efe^ gcben. ?Ru tt^ere ba6 @efct} one (Jrecutio t>nb fttaffe, nur ein fc^tt)ad)e ftimme »nb gebon. 2)arumb ^e(t @ott fe(b barob, ernft(ict) ttnb fd)rerf(icf), 583ie bie groffen aerftorungeu in ber S55e(t fiir onb \m bett)eifen.
!Die britte t>rfacb ift, 2)ag tne( ^}J?enfd)en burd) fold)e ftraffen erinnert n^erbcn, ba3 fte tviberumb ju @ott fcuflr* ^cn, t>nb bcfert roevbcn. 3tcm, ba^ bie «^eiligen, fiir t^nb fiir mc()r ben jorn @otteg tt)iber bic (Siinb bctradbten, mt> (AJotte^ furd)t, glauben t)nb anruffung in |ncn ju- ncmc, t)nb fterrfcr tt)crbe. SBic ^4?au(u6 fprict)t, 3J3enn n?ir geftrafft nicrbcn, fo n)crbcn n)ir gcjiid)tigct, ba^ tt)tr nid)t mit biefcr Sclt yerbampt tt)crben etc.
93nb bicnHnl nodb in biefer «erberbten 9?atur t)iel jn)eiue(, tinb t)iiorbcn(id)er flammen ift, 3)aju faUen aud) ct(id)e, bic {)ei(ig gcwden finb, in euffer(id)e groffe fiinb, 21(6 2(aron, 'I)auib, t)nb anbere, @o (efft @ott bie (eib# (id^e ^4>(agcn, nod) off aUcn l>)?cnfd)cn, aud;i t>ff ben .!pei* ligen, in biefcm (cbcn b(eiben, ba6 fte baburd) erinnert locrben, ob g(eidb bie enHge ftraffe n>cggcnomcn ift. 2)auon ernad) nniter gefagt nnrb , in bcr grag , ivarumb bie «^ciiigen t>nter ba6 ($rcu|j getegt finb.
§Bom ©6ttl{(^ett mi^cn ©efe|, Uttb tiott
lJttteifd;ieb ber Se^ett gebot, t)ttb t)er attt»ern
(^efe| itt 9)Jofe, ttemlic^ ber Jt^ewitifcjett Q^e-
temottiett t)ttb S3iir(jerli(^ett ©efe^ett*
2)ie a(te geni6n(id)e ttjeife, bie gcfe^e in Tlok in brei) tci( ju teiicn t)nb ju ontcrfc^eiben, ift ein jim(idt)e anicitung, bie ?cute ju t)nterrid)ten t)on t)ie(en groffen fa* (t)cn, nem(ic^ a(fo.
(55 (inb breier(e^ ©efe^ im 5)?ofe, (St(id)e ftnb ge* nant, Lex Moralis, ba6 nennen nnr ba6 eroige Q^e\e1^, ober ttrtcil nnbcr bie gunbe, in a(!en 9J^'nfd)en, tuie tt)ir ernadt) nnnter crf(ercn n^oUen.
2)ie anbern ©efe^ f^fifffn, Ceremoniales , ba6 ifl, »on 5?ivd)engepreng, t)on ©pffer, t»on t)nterfd)ieb ber «Speife etc.
2)ie britten beiffcn luJiciales, taS ift, 53itrgerlid)c gefe^, Pon (Srbfd)afft, !i^anbfriebcn, ^a(6gcvid)tcn, t>nb foI# cbcn ovbnunflcn, bamit bie Otcgiment, juc^t tnib frieben erf;dtcn foUen.
9?u ift ju n>iffcn, ba6 biefe jwe^ tci(, bie Seuitifdben l^ird)enprcng, Pnb SSiirgc-iic^cn gcfc^, ftnb jum Oiegiment 2^xad, vff eine gen?iffe jeit gcorbnct, Pnb babcn aUcin 3frac( binbcn foUen, t)nb ftnb mit bcr enb(id)en jcrftorung 3crufa(cm, ju g(cid) gcfaUcn, Pnb binber Dn6 nid)t, 9Bie f(are jcugni^ ftnb in 2icti6 im 15. (Sap. vnb in bcr (5pifte( ju bcn ©adUcrn. 9Bnb foUen bic @e(erten tt)ei» tern berict)t bauon it)iffcn.
XLIX
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
Slber biefer 2;eil, ben man mit einem fdhwadjen na? men nennet, Lex moralis, ift nid^t ein wergencjlicl) @e* fe^, ober erftlidb mit D?ofe anflefani^cn, ©onbern e^ ift bie ewige, tinn)anbelbare 2Bii^i)eit in @ott felb^, fnb bie eivige Oiegel ber gerccl}tii)feit, in feinera (^ottlict)em tviUen, bie er au^ »nau«3fprect]lid)er giittgfcit, in bie tjer» nunfftige Sreaturen (jebilbct ^at. 93nb ^at fie barnad) aUejeit, fiir t>nb filr in feiner 5tird)en, t>on 2lbam6 jeitcn, niit feiner ^rebig erfleret vnb er^olet. 2)a^ tt^ir wiffen foUen, wk er felb^ ift, 9?cmlid), weiie, gutig, trarbafttig, gered^t, feufd), »nb bag er inotlc, bag bie oerniinfftiiie ©reatur, jm glcidbformig fcin fof. X)arumb er ir biefe ^o^e SBei!3f)eit mitgctcilet I)at, bie binbct aUc vcrnunfftige Greaturen, !Dcr racgcn aud) @ott nnu^afftiglid) tint) flraufamlici) jiimet, luibcr allc^, ba^ biefer fciner »niuan? belbaren S33ei^f)eit njibernjcrtig ift, «nb jerftorct e^.
S3nb biefe^ ©efe^ nennet man mit gen)6nlid)em na* men, S^^f^en gebot, 2)enn barein ftnb bie fiirnemcftcn ©priid^e, orbenlicl) gefaffct, 2)ie man aber alfo vcrftcl^cn fol, tt»ie fte @ott fclb erfltrct ^at. 23nb n)icn>oI fcine ^reatur, biefe 3Bei6^eit ergrunben ober au^reben fan, fo miiffcn wix bennod) al^ 5^inblin, bie 3^1'^!^ @ebot fiir »iib fiir (ernen, SSnb n)iffen, baS biefe^ @cfc$ a\ie ttcr^ niinfftige ©reaturen binbet, bag ift, @ott fclb^ binbct fie, SBnb biefe reben ftnb ein ernftlid) 3SrtciI, n^ibcr alk fun# bige Greaturen »nb jeugniS, ba6 @ott roar^afftiglidb '^'oU ber fie jurnet. 53nb biefe^ Drtell fiilcn aUe ^Wenfct)cn, njenn ba6 gcu>iffen in fdbrecfen »nb angf} fclt, bie fo gro6 ift, baS fte leiblic^en »nb emigen tob mit bringet, n.H'nn nid)t troft fomet, burdt) erfcntni6 bcS ^»)tg? gt)rifti, au^ bem (Juangelio. 3n folc^cr angft lernet man nm6 biefe6 ©efc^ ift, 93nb fonft fan man e6 mit n?orten nictit au6reben.
!I)arumb ifi aud) aUcjcit biefe6 en>ig ©efc^, Lex moralis, »nb t^rteit n)iber bie ©iinb, in @otte6 fird)en, t>on 2lbam6 jelten geprcbigct, Q^nb ^at e^ ber ^S'9i9t (St)riftu6 felb offt erf)oIet. 93nb fpric^t ?)}aulu6, !Durd)g ®efe^ ift erfentni^ ber @iinb. 23nb ifi gan^ gen)i6, baS @ottc6 wiUe r»nb ernftlid)er bcfct)l ift, ba^ man biefcg cn?ige ®e\ei^ in feiner ifird)cn prcbige, §lu3 biefcn bciben t)rfad)cn, 1)a€ tt)ir baburd) miffcn, roie bcr geI)orfam, bcn mx @ott fdt)ulbig ftnb, fcin folt, t>nb nlfo snfcre fiinbige Cnreinigfelt »nb »bcrtrettung crfcnnen, ttnb fiir @otteg jorn erfc^recfcn. 33nb ba6 bie bcfcrtcn, @ottc6 2Bort f)a* ben, barau^ fie genjiS ftnb, n?eld)e ttjercf bie redbten @ot' teS bienft finb.
SSnterfc^ieb sttJiffc^en tm ©efe^ t)n^ tem ©nangelio*
2)iefe 5Snterf(^ieb, ift ber ^eubttere eine in ber f ir*
MELANTH. OPER. VOL. XXIII.
, d)en. 33nb ^'•o man fie «er(c[fd)en Icfft Ot)ie fte benn be^ ben ^.|Japiften auegctilgct ift) folgct graufame blinbt)eit, bag man tid)tet, ber ^VRenfd) fc)) gcrcd)t burd) eigcne JCcrrf, r>nb tcrbicnc vcrgcbung bcr ©iinbcn, mit eigcnen SBcrrfcn etc. 33nb bieiveil bod) aUe 'DJicn d)cn funb be^ fid) fiilcn, bleibcn fie im i^UH-iucl, fonncn @ott nid)t an* ruffcn, t)nb ftncfcn enblid) in ocrjwciuclung i>nb eu>igcn 2oD, Q3nb UHffcn nid)t, ir>arumb bcr (gon @ottc6 gcfanb ift. 2Bie bic *.)]^avifecr bci bcn 3uben, in fold)cr blinb* t)cit ftecftcn, r^nb ^atten ben red^ten »erftanb t>om ^}Kefjta t»erloren.
§lber @ott f:)at fiir \)nb fur ^ropfieten eru>ecfct, bie red)te Dntcrfdticb be6 @cfc^c6 t>nb bcr iBcrt)ciffungc, ge# prcbigt t)abcn. 2Bie aud) bcr ^(S-9i9{ (5f)nftu6 felbft, Dnb bie Stpoftel ernact) gelerct ^abcn.
'Dag ©cfc^ ift biefe eu)ige, gottlid^e 2Cct6f)cit, wic gefagt ift, bie @ott aud^ in bie iHnnlnfftigc (Svcaturen gcbilbet ^at, in ber ©vfd)af[ung, 5Snb evnad) im ^vcbig* ampt fiir snb fiir evt)olct. 2)ie lcret «nb bejcugct, bag man @ott red)t erfcnncn fol, otib ba^ man jm gct)orfam fc^ulbig fci), t>nb n)ie bcr felblg gct)orfam in aUcn onfcrn frcfftcn fein tolt. 93nb ift alio nad) ber Siinb, ein fctitecflid) Q^vtcit )v)iber aUe racnfd)en. !Denn fein ^IRcnfdt) on aUcin bcr (£on @ottc6 f)at bicfen gan^cn gc^orfam. 5Snb gibct ba6 @efc$ nid)t t>crgebung ber (giinben, fon* bec jeuget aUein t>on @otte6 jorn ivibcr bie ©iinb.
9Snb ob U)ot ver^eiffungen an ba^ @efc^ ge^enget ftnb, fo fobbcrt c6 bodt) gan^cn gc^orfam babc^. (Sprid^t nicl)t, ba6 @ott one onfere t>erbienft (Siinbe oergebe t)nb njegnemc etc.
Slber ba^ (Suangenum ift elgentlid^ bie gneblge, fro* tid)e ^^^rebigt, t>om 6on @ottc6, Sbem ©brlfto, bcr in bcm U)unbcrbarlid)cn 9?at @6ttlid)cr SDZaicftct, jum -iD^itt* Icr t>nb 5Bcrfuncr, t>nb ju t>nier gered)tigfcit, t)nb jum (2cligmad)cr ocrorbnct ift.
2)iefe ^rcbigt ftvafft erftlidt) aUe ®i"inb, t»nb furnem* lid) biefe groffe fiinb im ganl^cn menfd)lid)cn gefd)lcc^t, la^ aud^ nad) gcgebcner t>cv^ciffung, bic 2BcIt bcn <Bon @ottc6 nid)t evfcnncn umI. Darumb fvrid)t bcr ^(59i^ felb im 16. (5ap. So^anni^, Der .^cilige @cift n)irt bic 3BcIt ftraffcn, t»on wcgcn bev 6unb, ta6 fie ntd)t an W\d) glcuben, 3Snb ber anber^3ialm fprid}t, Osculamini Filium etc.
3^nb ncbcn biefcm ftraffcn bc^ ttnglaubcn^, t>nb aUer anbcrcr (Siinbcn, iHvfunbigct ba<3 ©uangclium biefcn ervU gcn, gncbigen Jvoft, ba^ t>n6 @ott gcmi^lidb rinb feineg Son6 3I)^fw 6l)vifti wiUen gcbcn unl, auf> gnabcn, on t>nfer t>erbicnft, gratis, Cergebung ber Siinb, ^nb U)i(
5)
Ll
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LH
»nS t)mb felneS 6on§ vt^iKen (}ererf)tkjfeit jitred^en, »nb j t>n6 annemen, ^urd) ten ©lauben nn fcen ^(^;K9i9? ;^f)e;= | fum (5t)riftum, ber nlS benn t>n^ Mtfen troft in bie {)er= ^en fprid)t, ont> in vng ift, onb gibet t>n6 (einen f)eiligen @eift, nnt mad)et »ni3 (^rben ter etvigen 6eligteit.
!I)iefe6 aber gefd)iet nid)t anber6, benn alfo, allein burd) ©lauben, bao ift, fo bein tjer^ in red)ter Sln^ift wnb f^recfen »or @otte6 jorn, bim ^uanijelio gleulnt, ba^ I bir felb »mb beg ^(5-9i?K^ (S^rifti mitlen, qewi^lid) beine | ©linbe wergebcn finb, 93nb baS bir @otr c^nebig fcw, lonb nemc bid) an v»mt> be^ ^(5^?>f^j? Sf)rifti nMllcn, nid)t v>on njcgcn beg ©efet^eS, ober au^ vevbienft beiner xtxxd.
^J}nh ift bag (Suancjelium nic^t eine ne)r»e ^rebiijt, bie t)or ber geburt (S^rifti ar.6 bcr Sunqfrawen -ilJiaria, juuor nid)t cjeivefen were, (Sonbern bie Q^crf^eiffung »om , ^eilanb 6t)rifto, ber (guiib »nb Job un-ijnimet, vnb (inab t>nb euMijcg ?cben unber qibet, ift al^ balbe tJcrfun? biget UJorben, nad) 5lb'im6 nnb ^aux vbertrcttuni], ^-Bnb ift alio bie ^rebigt be6 (^uangclij jur felbiqcn jeit ancje# fangen, t)nb ift bcr (£on @ottc3 felb bev ^^srebii^er Qem^ fen, ber erftlid) bie (^roffe fiinb 5lbam^ t>i;b ^eua fle? ftrafft f)at, ^^nb I)at babci; bic gncbij^e iBcrt)eiffung au«? gefproAen, bie juuov feine (Sreatur gcwuft t)at, !Der grawen 6ameu ipirb ber ©ctilaniien ben fopff jec* tretten.
!Diefen troft f)at ber 6on (Sotted ju flleid) im euffer* Ii(i)en S3Jc»rt jnen fnrijetraj^en, Pnb felbfi in jre t;ev^cn cjefpro* d)en, pnb I)at alfo Slbam pnb ^eua <\\\& bcm eunijen S^ob errctt, unb u>iberumb lebenbiq gemad)t, u>ie 3ot). 1. gef^ricbcn ift, 3n jm luar ba« ?eben. Q3nb f)at fte ju gleid) mit feinem f)eilii]cn (*icift flfftercft, ba^ fie ttiiber-' umb freub an @ott Qcbabt ^aben, pnb ^aben alio un* berumb @ott biuffen anruffen, vnb feine (^inab pnb «jrgcn* Ujertigfclt erfcnt, pnb l)ab n in blefem (^lauben t)ff ben funfftigen 6amen, ben fte biefclbige jcit im iBort erfcnnet fiaben, fur pnb fiir troft t]e{)abt, bv\ci jnen @ott t)mb bef^ felbiflcn ^(S-^iSt^i)? u>iUen gncbiij fep, t»nb {)aben jn ange? gerufen, jm gcblcnet, pnb bai3 tu>ige Scben erwartet.
!Durd) biefe 3Ser^ciffung, ^at bcr (Eon @otte^ fur Pnb fiir ein offentlic^e ifird)e crt)alten, bavin altcjeit et- lic^ au6eru>elte geu>efcn ftnb, pnb ift fonft fcine verfam- lung auff (^rbcn, ble iparl»afftig @otte6 <ilrd)e fep, benn nllcin bicfe, barin red)te Sere pom Son (*)otteg gepre- blgt tpirb.
5Snb Ift ^ic fcer notig offt jn erinnern, bie Drbinan* ben Pnb anber ?eut, ba6 fte fcftiglicb glcubcn follen, bvi0 bie *;|5rebig ober betracttung be^ (Suangelij, nid)t ein pcr^ geblid) fdiuUcn obcr fliegcnbe gcbanrfcn fcP, fonbcrn bag ber (£on @otte6 fclb bamit frcffrig fein Piib u>ivrfen U)il, SOBIe 9?om. 1. geid)riebcn ift, !I)a^ (Suangelium ift cin frafft @otie^ jur 8eligfcit aUen bie baran glcuben.
2. ^or. 3. 2)a3 ©uangilium ift ein ampt beS ®ei? fte6, 3)a^ ift, babuvc^ ber ^cilige ®nft gcgeben wirb, pnb u>ivrfet.
@al. 3. 2)a6 \pir bie perl)elf[ung be6 @eifte6 em* pfa^cn buvc^ glaubcn.
L ^et. L 3r fcib u>ibcr c^eborn turdt) ba^ Ieben# bige u>ort @ottcg, pub ba6 aUejeit blcibet.
(Siaia 45. 'Duvcb mid) fclb ^abe i^ gefc^u>orett, 2lu5 mcincm munb u»irb ein u>ort bor @crcd)tigfcit auS^ gel)cn, ba^ twirb nid)t oergcblid) fein, nemlid), bvi^ pov mir (\{\c bie fnie bicgen foUen, pnb mict) anruffcn, t»nb fprecbcn, SBarbafftiglicl) im jr-)(Sj)t9i^3? f)abc id) gercd)ligfelt Pnb ftcvrf, ^nb ioId)e u>cvben ui jm fomcn, pnb aUe bie jm u>ibcr'"trcben , u>crben ju 'dianbcn U)crben , 9lber aUer Mme 3frael ipivb im .^(^:9i9ii)? gered)t tuerben, pnb jn preifen.
Dicfe Pnb berglei^en jeugni^ follen U)ir offt bctrad^ten, baS U>ir feftiglid) glcuben, batl @ott burcl) fein (Suangelium getpl^fid^ ftcfftig fep.
9Son SSergebung ber Siinben, t)nb n?ie
bet 2)^enfcf) fitv @ott Gevec^t n?erbe, mb
be^ ^©mmOl 6i;rifti njilfen burc^
Olauben.
Sfiie erlangct t)ev9)knfc() tJerrjebung ber ^iinben ?
2Intu>ort. 9lUcin buvi^ ben glauben nn ben (Son @otte6 3l)eium (5|)viftum, an^ gnabcn, Gratls. nid^t pon Wegen vnfcr cigen U)crrf ot)er «cvbicnft, fonbcrn Pon U)e* gen bc^ einigen Hfittlerci 3t)»?'u (St)vifti , bev fiu- wn^ eln Dpffcr u>ovben Ift, pnb \\t ber 33evi'i'incr, empfaf)cn u>ir geu>i6lid) vergebung bcr iSiinbcn, 93nb fprid)t ber (5on @ottc'5 lelb biefen 5:roft in t>n ere f)ertjen buvc^ ba6 (Su- angclium, fo u>iv glcubcn, rcifft pn^ am ber angft vnb v!^eUe, rnbgibet pn^ fcinen f)ciligen @cift, tc.i b.ig bev^ freub f)at an C*1ott, wnb u>irb tn^ ix^ S^i^M"^} (Sf)rifti gcrrd)* tigfeit jngcrcd)nct, baei u>ir @ott gefeUig ftnb, bavumb, bae( fein @e{)ori"am pnb ?clbcn, fiir v>ng bie bejalung ift, pnb er bcr 33cviuner ift, i>mb u>cld)e6 u>iUen tpir gcred)t t>nb (^rben eu>iger (Seligfeit ftnb, fo ipir an jn gleuben.
Dicfe .f)eubflerc, Ift of|t flar au^gcbrurft In gottli* (^er (£cbvifft 3ot)an. 3. fpvicl)t ber (Son @otte6 felb^, Sllio I)at (^ott ble 2Sclt,gcficbct, ba^ er feinen (Jingebor* ncn (£on gegcben l)at, ba^ alU bie an jn gleuben, nic^t perloren iperbcn, fonbun ^abcn ba^ eu>ige yeben.
§lct. 10. Dieiem .^(S5K9i3R (5^t:iflo, geben aUe $ro*
Llll
II. EXAMEN ORDINANDOUUM.
LIV
^)f)eten jeu.^ni^, »er(je(ning bor Sunben ju empfaf)en turd) feinen 9?amen, alle bie an in c^Ieuben.
9tom. 3. 9Eir nuTben f^ered^t cn vnfer oerbienft, burcb feine gnab, burcb bie (Arloiung, nnid^e ift in 6,t)ri* fto "^vl^efu, ben d^ktt fiiri]efteUet ()at jum gnabenftul, burct) Qlauben in feinem 23lut etc.
3)iefe pnb et(id)e ber glcict}cn 4V'ubtfprud)e foUenane ^OfJenfd^en n^ffen, ba^ fie rcd)len vcrftanb t>nb troft von biefcm f)ocbnMd)tii]cn ?lctife( t)aben, nne bie "iOJen^^d^cn vcr* gebunc) ber ®unben er(ancjen, vnb @ott fjefeUig onb (Sr; ben euMcjer Seligfeil finb , rdib nne nnr v>on *2unb, Job tinb «i^cUe ertebiget ttterben, vnb nnberumb jum cuMgcn Se^ ben, »nb ennger ©erecbtigfcit fomcn. Dcnn btefeg ift ber gncbige troft, ber in ben crften ^i^er()ciffuncien, t^nb im (Suangetio befonber geoffenbart ift.
SSnb foUen bie ?eute n^o( t*nterric()t n^erben, ba6 bie^- fer troft nid)t rebet t>on ftdiern ^cuten , bie in «Siinben n)iffent{id) fort faren, (gonbern fo 'oc^ ()ei^ wart^afftigdd), fiir ©otte^ ^orn nnber bie Sunb erfcbrocfen iit, fo(tu ' jum ^(SgiDii'!)? ^()riflo ?uflud)t ^aben, »nb in biefer angft gtcuben »nb wcrtrawen, t>a^ bir genn^Iid) ttmb be^ ^6Di3?9? (^()rifti n>iUen, on beine tierbicnft, beine 6iinb loergeben tt)erbcn, 5?nb biefer ®lanb fo( bcn «^@9i?K9? (5()riftum, ®ott t>nb 9J?enfd)en, ber fiir bic^ ein Dpffer »nb SSerfiiner worben ift, anfd)att)en.
<Bo bu nu a(fo ba^ (5uange(ium ()6refi, ynb bicp mit ®(auben an ben ^(Sj)?9i^}? (S^riftimi ftercfcft, fprid)t er fe(b6 biefen troft in bein ^ev^, bae( bir (SJott gnebig fet), 9Bie er offt fprid)t im (Suangetio, -Deine Sunbe ilnb bir v*ergeben, 53nb ift in lir, ttnb (efft bid) nid)t in bie ^eUe Derfincfen, gibet •aud), ben »!P)eiIigen (^cift, ba6 bu freube an @ott t)a\t, S^nb a(fo erfcnnet bcin ^er^ @otte6 gegen^perticjfeit vnb gnabe, burd^ ben <Son, ber burd)6 ©uangeiium bir ©otteg (Sjnab im ^er^en jeiget, inib burc^ ben ^eiligen @eifi bir frcube gibet an @ott, »nb bid^ treibet jur anruffung unb jum ge^orfam gegen @ott.
9llfo (eren biefe 6prud)e 1. 3ob. 5. 2Cer ben <Bon t}at, ber ^at ba6 ?eben, »nb alfo ^aftu ben (Son (^Jotte^, fo bu an |n gleubeft, »nb burd^ ba^ (Suangetium troft em))fa()eft.
3tem, 1. 3of). 5. !Dabe^ erfennen n;ir, baS ivir in Jm bteiben, »nb er in vn^, 3)enn er gibct m& toon feinem ®eift.
@a(. 3. ^a^ nnr bie 9[?er^eiffung bc^ ©eifteS em- pfa^en bur^ ben @(auben.
5Snb ift bie 9{ege( ^itbanafti feer tt>o( ju merdfen »nb ju betrac^ten, bie (autet alio, 2Bo gefd;rieben ift, ba^ ber ^eiiige @eift in jemanb fe!^, fo(tu iviffen, ba6 er burv^
ba^ 2Cort in jm ift, vnb rebet l^^om 6on @otte6, ber ba§ ()er^ ev(eud)tet, wnb nnrb a(fo @otteg evfcntnig, ?ieb t)nb freube an ®ott in r>n5, burd) ben Son vnb ^eitigen @eift, Q5nb biefe6 gefctiet, fo man in trar()afftigem fd)re# rfftt ba^ (^uangeiium mit glaubcn annimet. 2i(fo gei'd)iet in t»n3 bie nnbergeburt, vnb nnvb bae^ ()erl^ @otte6 n)0# nung, nne ^o^an. 14. geid)rieben ift, QBer mid) (iebet, ber nnrb meine reben benmrcn, t>nb mein 93ater nnrb \n (icbcn, »nb n)ir njoUen ^u jm fomen, onb n^onung bct) \m mad)en.
i^nb (Spf)e. 1. (5r ift ba^ .^eubt ber i?ird)en, bie fein Seib ift, pub er n)irrfet aiU^ in aUen.
^tem, ©p^e. 3. 1)a^ jr burd) feinen ©eifi geftercft tt^erbet, ba6 (i()riftu6 in ewren ^erljen tt)one burd) ben @Iauben.
2. ^orintf). 2. 9hi aber fd)att)en nnr tn be6 ^(!9?9{5'l flar^eit, QBie in einen (Spiegel m.it auffgcberftem 'llngefidit, pnb tpir ttH-vben t»erfleret i-n baffelbige 23ilb , t)on einer flar^cit in bie anber, al>? r>om @cift be6 ^(5"9t9^J?. ^ic finb allc ^erfonen orbenlicb angejeigt, 2)er ettnge QSater, tt>e(d)en er nennet ben ,f)(5?)i9^)^ (5ein bi(b pnb f(arf)cit ober glan^ ift ber (£on, ber pn6 erfentni6 gibet be^ 3Sa* ter^ pnb ber ^^eUig ®eift, ber tmfere ()erl^en fterrfet, ba5 fie in biefer erfentni^ b(eibcn, »nb nid)t barau^ faUen, (gonbern fiir t»nb fiir g(eid)formiger nierben bem SBort, bag bem ettngen SSater g(eid) ift, pnb jn offenbart. !I)ie# fee< foUen (5()riftlid)e {)er^en, in rect)ter beferung t)nb ernfi* (ict)em troft fiir mt fur (ernen.
£56 btefe rebe rec^t fet), 5lttetn t»ur(^ ©lau* Ben ttJerben wit gere$t?
2(nttt)ort. Il)iei'e rebe, 2(Uein burd) ben ©(auben Wex* ben nnr gered>t, Sola fide iustificamur, ift eben biefc rebe, Gratis iu.stir:caniur fide, Dne t»nfere t)erbienft tt>er* ben nnr fitr @ott gered)t, bag ift, Dne pnfer perbi^nft ()aben w'\x t^crgebung ber (Biniben, t>nb finb @ott gefeUig pmb be^ l^^i^KOt^^i (5()vifti nnUen, burd) glauben. 93nb ift biefe rebe red)t, »nb mit bem iport Gratis, in ©. ^3au(o offt audgebrurft.
Contra. ^inb boc^ tiiel S^ngenben tn tct SScfernng, 2&BttrnmB fprt4)ftu benn, Sola fide? SDfn^ bocj rett) unb Tttb tm 9JJenfc^en fetn? Stem, gnter fnrftt^, lieb tJnb f^offnnng? ete»
2lntn)ort. Db gfeic^ mi ^ugenben in ber befenmg
2)*
LV
PHIL. MEL. SCRIPTA DOdiMATICA.
LVI
ftnb, ttnt) fein mnffen, fo ftnb fte tod) nld)t tierbienft obec causae, obev t>rfacl), barumb ble -^erfon »eri]cbung ber @unben f)abe, ttnb fiir ®ott cjeredit, ba^ ift, ®ott gefellig fei), «Sonbern aUein umb be^ .!P)(§Di9i9i (S^rifti unllen, em* ^fat)en unr verijebunc] ber Siinben, vnb finb gered^t, baS ift, (Sott gefellii], ^nb biefee fun anber^ nid)t benn burc^ ^lauben angenomen n>erben, ber bie 3Serbeiffumj faffet, 2Sie (£. ^itauluS fprid^t, Ideo ex fide, gratis, ut sit fir- ma proniissio.
Contra. ©Icuben to^ tic XtnUl auc^, mh
fiub nid)t gercc^t SiSarumb fpric^fiu tenn,
%\icin tnvd^ ©Ittuftcn fifnb ttJtr ©crcc^t?
9(nttvort. ^ie JJeufel ^leuben nur bie .^iftorien. 6ie ^leuben aber nid}t, bu6 (S()riftu6 jnen ju ^ut gefanb fe^, »nb jr ^iilanb fei), 3a fie iviffen, bad er fie in yraufame, ouige ftraff ix-rbamnet, ^aben berbalben ein cjrimmigen jorn vnb t)(\i^ unber ®ott, vnb ben ^@?>{?)x9? 6^riftum. 2lber n>ir follen gleuben, bag ber .^^(^DtiH (St^riflug mtg f^u gut cjefanb ift, onb m^ ju gut ein opffcr n^orben ift, »nb »ni'er i]erccbtii]feit r>nb verfiinunq ift 2Bie im Sv)»nboIo ^te^' ^et, Qui propter nos liomines, et propter nostram salutem descendit de coelo. 33nb in ^faia ift cje' fc^ricbcn, 1)ex <Bon ift ^i^9?>5 i^egeben. 33nb biefen einfel^ tigcn berid)t, »on »nterfd)icb bcs glauben^ in S^eufeln, t)nb be^ red^ten ©laubenes, fol man ben Seuien tre)t)Uc^ erfleren.
Contra» Sft^ ^o^ tinmiigli^, btt^ ctmrt^ gc=
tccijt fct), ttllcin burc^ ttJiffcn» 9?u iji bcr
®lrtub uur cin tt)iff cu?
9lntn?ort. 1)er (5)(aub, baburd^ ber ^OZenfd) t»erge# fcung berSiinben erlanget, vnb gercc^t ift, ift nid)t allein ba^ loiffen , wie aud) in bcn 2eufc(n vnb gottlofen ^)Jien* fd)en, cin erfcntni^ ber^iftorien ift, Sonbern biefer rcd)te (SJIaube ift, alle Slrtifcl be6 glauben6 unffcn, lonb fur umr ^altcn, vnb barin aud) bie Qjcvf)ciffung ber gnaben (^tjxu fti, barauff alle 5(rtifcl, al^ \>ff baS cnbe geric^tct finb. 93nb ift alfo ein u\trt)afftig , ()er^Iid) wcrtraun-n vff ben (£on ©ottc^, 3()efum (St^riftum ben iDJittler onb 93crfi"incr, ba^ unr Bmb feinet u>itlcn, unb burd) jn, ()aben ocrgcbung ber (giinbe, gnab vnb Seligfeit. 2)icfc^ r>ertrair>cn ift fo fcrn oon bc^ !Xcufcl6 glauben, al6 bcr ^inut »on ber ^dl, Pnb ^ibax vom !Iob.
53nb man fo( bie ?eute u^o( wnterrid^ten, ba^ fle im (S^mboto biefen 2lrtife( mcrcfen, Credo remissionem
peccatorum. 3ct) gfeube oergebung bct (Siinben, 9Scr* h(i)i nid)t, ane bie 3^eufe( g(euben, ba^ anbern, al^ bem Dauib, bem ^^etro, bie ©iinbe oergeben finb, ©onbern, a(fo terftcbe biefen 2Jirtife(, 3d) gleube viergebung ber fitn- ben, ba6 fie mir feib^ lu-rgeben finb, pmb be0 ^@9t9^i9? (£^rifti tiii((en, on meine Perbienft.
2)iefer @(aub begreiffet atte 2(rtife( ynb ift- baju ba6 werlramen, ba6 burc^ ben @on (Sotte^, ju ®ott juftud^t f)at. 2Bie 9iom. 5. gcfc()rieben ift. «So wir gerec^t n>er* ben bur^ gtauben, t)aben mir frieben bel) (5jott. 3tem, (Spl)e. 3. 2)urd) ©()riftum ()aben unr ein fr5(ic^en jutrit, mit »ertra)\)en, ba^ ba fomet burdb ben gtauben »ff jn.
2]i(fo ift bie onterfd)ieb f(ar ju «erfte^en. !Die Xen- fc( gleuben nic^t, bag ynen jre (Siinbe »ergeben U'»erben. SSir aber foUen gteuben, baS t>ng vnfere iSiinbe geun6(icf) vicrgebcn n)erben, 33nb ba6 »n^ ®ott gnebigtid^ •onxb bed 9J?itt(er3 unUen annimet.
3tem, 'I)a^ Wiffen in ben ^eufe(n brtnget in jncn furcbt, fd)recfen, fiu<A)t, grimmigen .jorn t)nb i)ai6 wibcr (S)ott. Siber ber @(aube snb baeJ «ertraoen wff ben @on ©otte^ in mt6, bringet troft t»nb freube an (^ott, 2)a^ \m ju @ott jufludbt ()aben, »nb jn anruffen ctc.
Contra. ®u fpric^ft, burcj glrtuBcu ftnb ttJir
gercc^t» 9?u if! t)cr ©IrtuB rtuc^ cin mtd,
®o mn^ nn folgen , brt^ wir bennocf tur^
ttJcrcf gerccjt finb?
2lntU)ort. 3)iefe erfferung ift ^od)n6tig. 2Cenn man fprid)t, burd) (5)(auben finb wir gered)t, @o( bicfe rebc a(fo Derftanben tuerben, 5^mb bcS i|)(^"^9{5'l (i^rifti U)i((en ftnb wir gered)t, t)mb biefe6 ^)}?itt(er0 untten (jaben wit tiergebung bcr 6unben, r»nb ftnb gnebig(id) oon @ott an^ genomen, t)nb mit beg Jp(S3t3i5? (Sbrifti gered)tigfeit be-^ fleibet, 2llfo ba^ on^ Pmb feinct iviUcn, (^ered^tigfeit ju* gerec()nct ift, 2)er aud:) ju g(eict) pn^ Pon feinem Qddft gibct, SBie ^o^anne^ fpric^t.
Q^nb biefe^ gefd)iet aUein burd^ @(auben, bamit bad ^er^ bie 33crt)eiffung faffet, »nb bcn ^SD{9i9i S^riftum anf^awet, pnb annimet.
9Snb ift nia)t juuerfteben, ba6 ber®(aub gcred^tma- d)e, !J)arnmb, bad er ein befonber ()of)ed SBerdf ift, fon> bern correlatiue fo( biefc rebe oerftanben werben, 2)urd^ ben @on (S)otteg 3^cfum (Sbriflum, ^abcn n>ir oergebung ber 6iinben »nb ®nab, n)e(d)en »vic mit g(auben annc* men. \
LVII
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
XVIII
Contra. ©crcd^tigfcit ijl ©rfiittung M ^c-
fe|e^, ober ij! gleic^formigfcit mit C9ott* ^a-
gu ge^orctt otte Jugcnbctt, 3Ud)t attcin ©lau--
hc. §ISarum fprid)(iu bcntt, %Mn t>urc^
©laubcn?
Slnhvort. 5ine blefe Slrciumpnt, bie nnr f)ie gefe^t ^aben, fmt erinneruncj, >vie bie luotter ju »erftef)en rmb, ©laub, »nt) @ered}t luerben.
5^emlid), ba6 ber ®(aub in bief^^n veben f)eiffe , 5lUe artifel be^ @(auben?5 unffen, mib fiir n\ir baiten, t>r.b barin aud) bie oerf^eiffun^ ber k]naren, ^i^nb fei) a(io ein l)er^(id) vertrawen »ff ben ©on (^otteS, 3^efun; (Sferiftum @ott »nb ^)}?enfc^en.
®ere^t fein, ()eifft Dergebung ber ©unbcn ^aben, »nb (^)ott cjefellicj feiu, burd) ben (*)(auben v>mb bee ^(SJKOt''}? (J()rifti n>i((en, n)e(cber ber ^Berfuner ift, x»nb »n!3 bebecfct mit feiner gered)ti(]feit, ba6 ift, mit feinem ©e^orfam, ba^ ber ger^d^te jorn ©ottr^ nid}t r>ff "on^ au^gegoffen n>erbe, bien)ei( mifere arme, eienbe SRatur fiin; big ift, onb ^at bie anber gered^tigfeit nid)t, n>e(d)e ift bie erfiiUung be^ (Sefe^e6, ober bie gieid^formigfeit mit @ott, 'I^auon ber ^Jjfaim '"priAt, i^ein (ebenbiger n>irb fiir bir gered)t fein, 3?nb ^iob 9. 3cb nvi6 uw^afftigiic^, bag ber ^JQienfd) nid}t gerect)t ift fiir ®otU
2^nb biefe6 (ernet man erft(id) in red)ter beferung, t^nb a(fo fur ttnb fur in aUer anruffung, bean ba6 ()er^ erfd}ricft fur ©otte^ jorn n)iber t*nfere €^unb, iMib fan nid}t freube an Cyc>tt ^aben, anber^ benn burct) ben ^Wittier S^efum (Sbriftum, ®ott mib 11?enfd}en, io bu gicubcft, ba6 biefer 'iO?itt(er beine Sunbe jubecfe, t)nb woUe bir feine (Serec^tigfeit }ured}nen, ba^ bu (^ott gefeUig feicft, Sl(fo f)at ba3 f)cr& ein •\utrit filr (Sott, vnb nid}t anbere fur »nb fiir in biefem Seben, ©ud)et aUe^eit crftiid) u.'r^ gebung ber ©linPen. Darumb fprid}t @. *4^au(u5 a(fo, 9tom. 5. 2)urd} biefen (}aben ^vir einen jutrit, burd) gfauben in bieie (Snabe.
93nb ift babe)} gt'nn«*(id) \vax, in biefem J!roft burd) gtauben, wircfet ber J^(S:j{?)i (Sbriftu^ fe(b in beinem (}ers ^en (eben, vnb ift in bir, (efft bicl} nid)t in bie Jc)iUe oer* ftncfen, gibet aud) ben (}eiligen ®eift, bas bu freube an ®ott i)ci^t, v>nb erfennet bein f)er^ ©otted gegenun-rtigfeit ttnb gnabe, burd) ben <Bon, ber buvcb bag (^■uangrlium bir (S)otte5 gnab im ^er^en ^eigct, onb burd) ben t}ei(igen (*)eift, bir freube gibet an ®ott, tjnb bic^ treibet jur on^ tuffung v>nb jum 'gef)orfam gegen (A)ott.
9!Cien>o( nu bie SBibergeburt affo gefd}iet, fo fo( bod) fur »nb fur biefer ®(aub furieuc^ten, ta6 bu «ergebung
empfebeft, inib gered}t, bag ift, ®ott gefeUig feiert, v»mb bee( J^(Sj)^)iO? 6t)rifti nnUen, ber ber WmUv ift t)nb b(ei* bet, t>nb ftt()et im t)eim(idien dUt (i)6tt(ici}er ^Waieftet, onb bittet fur vn^ , mib treget v»nfer feufft3en jum enngen ^a# ter, ^J3nb l}at gefprod}en, 3o(}. 14. ^fiiemanb fommet jum 23ater, benn burd) micb.
9Bien>o( aber et(ict)e anbere beutung fud)en vff ba6 28ort, ®ered}tigfeit, fo ift to<^ biefe6 gan^ offentiicb, ba^ nnr aUe^eit fiir vnb fiir erftiic^ miiffen oergebung ber ©iinbe burd} giauben empfaben, inib ado t}at ta^ ifexi^ troft, V)nb ift bte ^^^irfon ®oit gefeUig, dlom. 5. 8o wix gered)t movben ftnb burd^ glauben, ^aben luir frieben bc^ @ott. So ift burd) au^ in aUer ^|^iop()eten fd.)rifft vnb reben, aUein biefe ^ovm ^u bitten, pnb fiir ®ott ju fo# men, au^gebrucft. ^(5?)i?>{ erbarnie bid} mein burd} beine barmber^igfeit, pnb ift babei} ber ^)}?itt(er mit au^gebrucf* ten n^ovtcn geno.nt, al^ in l)anic(, 9iid}i Pon megen V)u* fergerec^tigfeit, er()6re Pn6 ®ott, fonbern :,iu^ beiner grof* fen barni^ert^igfeit, pmb^ beg ^(5?)t;')i:)? JviUen, 2((fo fol* (en nnr aud) liitten, pnb'fo( ber ®(aub auff bcn "iRittiet ';A(}eium (S(}riftum, ®ott vnb 'i1?enfd}en, Pnb i>ff feinen t)er# bienft v^nb perfunung gegrunbet fein, v>nb ba^ I}ir^ fcftig* (id} gieubeu, bae bid)(^3ott gewi^iid) annimmct oon nn-gen biefer feiner V)erf)eifftn 33arm(}er^igfeit, pnb fo( nidu in jmeiuei vnib ^appein b(eiben, !l)arau3 ift f(ar, ba^ ber Iroft off bem J^(5?)i?)t9? (S()rifto Pnb feiiiem peibienft, nid)t vff pnfet reinigfeit, ober n)efent(id}en gered)tigfeit fte^et.
m&a^ ift tJntcrf(^iet) ber ttJar^afftigcn Sere
ttt tinfcrtt ^ird;ctt, itt biefcm 5trtifel,
tittb ber ^cpfind^ctt falfc^ctt ^ere?
Slntn>ort. Bnrnemti^ fo( man biefe brei) pnter.fd^ieb mercfen.
3)er (Jrft. 2)ie 93tpft(id)en ticbt:n, tt)ie bie ^f)axU feer, .lP)eiben vnib Iliircfrn, (Sin 'iOun'd} hi; barumb ge.- rect;t, v^nb ®ott gefeU'g, UHnin er in gutcn luercf.n i.bet, b.i0 ift, @o er e()r(id} (ebt in eufferiicter jud)t. 'i^nb ticf)* tcn bi? ^^vrpiftrn nnnter t^a^w, 'i>a^ bitfeibigen 5Bercf v>er* gebung ber Bunben peibienfn.. 3tem, ba^;^ fie vergebung ber «giinben «evbienen mit jren Drben, '3}Zefgopffern etc. 3Bie bie H^()ari!eer tiit)ten, jre £pffer perbieneten verge* bung ber Simben etc.
3imi anbern, ©pred}en bie 93epft(id}en, 'I'ien'>ei( aber niemanb lyei^, n^enn er guter irercf gnug (}abe, fo foUen ailc -il^enid^en fiir t)nb fi"it tm ju^eiuel bieibeu, ob fie pergebung ber (Siinbcn ()aben, Pnb ob fie (^btt gefeUig finb. Diefer jipeiuel ift eitcl J^eibni|"d)e biinb^eit.
LIX
PHIL. MEL. SCllIPTA DOGMATICA
LX
3um britten, T\d)Un {!c, e'm 3J?enfcf) fonne bn6 g6ttficl)e ^efe^ in biefem (etnn erfiitlen. 3tem, ©ie facjen nid^t^ bmion, jvie ber ^>J?enfd) burd) ba^ @uanc|elium »nb ^eiligen ®eift nett) gebortn merbe.
!Dagegen aber, ift bie ivar^afftige Sere in »nfern JJirctjen.
(S^rftlid), !l)a6 r»n^ t^ercjelntnfl ber @iinben getrti^IicJ) atlein t>mb be^ ^(S?NJH9? (Sf)rifti ivillen, one tmfere ver* bienft, au6 gnaben oiefcl)encft UMrb. Q^nb ift gett?i6Iic^ 5!bi]otteret) , fo man biefed veitraiuen vff eigene menfcl)* Iict)ir UH-rcf fe^et, 1)ut> fie vergebuuv^, ber Siinben verbie; nen, vnb ©otteS flereci)ten r»nb groffn jorn loerfunen etc.
2lucf) (eren biefe i^ird^en, ba^ ber 9J?enfct) iir @ott nid)t (\errd)t ift, t»on uiegen eiqner wercf, ob fie c\U\&) nad^ ber 2Bibert]eburt ijefd;et)en, (gonbern vmb be3 ^(*"9t9i5fl (^t)x\\t\ u>illen, burct) (jlauben.
3um anbern, Coret man in tmfern £ird)en, ba6 man nid^t im juniuel bleiben fci, ©onbern alle ^Wenfct)en, bie in Siinben UMber c^ewiffen leben, ober one ©lauben an ten ,J^(^?K?)i9? ^f^ril^tum, bie follen c)eu>i6lid) fd}Iieffen, ba3 fie in (^otteiS jovn finb, vnb fo fie nid)t befert u>erben, fnllen fie in euiifle ftraff, 2hici) tt?erben fie in biefem Seben mit Ieiblicl)en ftraffen, blinbl)eit vnb anbern ^lagen neftrafft n)erben.
!l)aiV'C)en aber, alle bie fd^redfen in jrem f)er^cn fu* len, fiir ®otteg jorn, «nb n^oltin gerne ju ®ott beferet fein, tmb fid) beffern, bie foUen nid)t im ju>eiue( bleiben, ©onbern foUen feftiylid) gleuben, ba6 ©ott inen jre Sunb ^ergeben u^olle, au3 gnaben, t»mb be^ ^(51R9t9? ©^rifti tt)iUen. ^^nb foUen alfo ()inf6vber in ©otte^ furc^t vnb glauben junemen, t»nb nid)t in Siinben U)ibcr getviffen »erl)arren. 5>nb bie Seferten foUen gleuben, la^ fie (S)ott gefeUig »i;b in gnaben ftnb, vmb be6 ^(5-9?D{9? 6:i)rifti wiUen, ob fie gleicl) nod^ feer fct)U)ac^ finb.
3um britten, 9Birb in vnfern 5?ird^en gele et, ba6 ber 53^'nid^ (S)otte6 gefe^ in biefem ?eben nid)t erfi"iUen fan. 93 nb ob g(eid) ein 'iWJenfd) eufforIid)e 5ud)t, etlicber maffe juba(ten vermag, aii6 naturlid)en frefften, <Bo »er* mag er bod) cne ba^ (Suangelium, t>nb one ben 6on @ot== te6, t>nb one ben ^eiligen @eift, biefe wercf im ^er^tn nuc^ nid)t anjufaben, 5115 red)te (Sotte6 furd^t, red)ten (^lauben vnb v.rtraun-n ju ®ctt, redite Slnvuffung, red)te iOiebe ju &oit 6onbern biefec angefangene ge^orfam folget ber SEibergeburt.
QSnb ob gleicl) nad) ber SBibergeburt biefer gc^orfam nngefangen UMvb, fo ift beunod) nod) grcffe fdbn)ad)eit vnb funb im mt'ni'd)en, ^nt) ftnb vnfere wercf noci) tt>eit nid)t crfutlung be6 ©efe^e^.
^h tic Up^li^t 2cvc vc^i fet), ^a^ cin fDJcnfc^ fiir tmb fiir tn ^ttJeiuel BleiBen fol, oB er tJergcBung t»er (^iinbe ^abc, tJnb @ott gefeUig fet)?
Sintn^crt. S^e^^filidbe (ere, ba6 bie ^Oienfdbcn in ^weu ue( bleiben foUen, ift graufame ^eirnifd-,c blinbf)eit. 2)ar* umb ift not bauon offt erinnerung ^u t^un, 33efonber, bimnil bie 33rpftlid)in bi.'fen jren groffen jvt^um noc^ fiir ynb fiir ftercf^.n, 53'.ib tjahm in jrem falic()en (Sonciao ju 3;ribem bief^n Slrtifcl gefe^t, baf» ber ^l}?enfd) fur t)nb fi"ir im jtrciuel bliiben fol, ob er @ott gefeUig fe^. ^a* ben aud) uen ©prudf) felfd)li(^ vff jve meinung ge,5ogen, ba ©ulomon fpridt)t, ber 9J?enfd) fol nict)t ai\& gliirf ober t>ngludf in biefem 2eben fd)Iieffen, ba6 er (»)ott barumb gefeUig ober nidf)t gefeUig ktj.
2)iefe6 ift ein ^ot)er Xxo\t, ba^ !l)auib U)eid, ba^ cr nid^t t>erworffen ift t>on Qioti , ob er gleic^ yeviagt ift. 93nb Seroboam fol nidt)t ftof^ fein, t)nb tict)ten, er fel^ C:^)olt gefeUig, bcnn er fei) ein geu>aftiger, fiegbafftigct i^onig i\}orben. Stlfo tt)il Salomon, t)on ©otte^ wiiicn fol man avS fcinem 2Bort fd)Iieffen, t)nb nid}t auS glucf obcr t>rigludf in bicfcm cuffcrlidjcn Ceben.
!I>«rumb fprid^ idt) unberumb, it>ic juuor gcfagt Ift, 2I(Ie 9JJcnfd)en, bic in ®i"inben tt)ibcr gett)iffen leben, obec one glauben an ben .lP)61)t9t5? (Ebriftum, bic foUen ge# tri^lid) fdf)lieffcn, ba6 fic in @otte6 jovn ftnb. SBnb fo fie nic^t ju @ott bcferet tt)erben, faUcn fie in ctDige ftraff. !5)enn alfo fpridf)t 3of)flnneg , SBcr nid)t gfeubet an ben @on ©otteg, ber tt)irb ba^Seben nid^t fc^en, fonbcvn bec jovn (Sotte^ bleibt »ff jm. 3tcm, L ©ovint^. 6. Safft cud^ nid)t bctricgen, ^urer, 21bg.'5ttifd^e, (S^ebredber ctc. tt^erbcn baS reid) @otte6 nid^t crbcn.
!Dagegen abcr, aUc bic fd^recfen in jren t)cr^en fuc @ottc6 jorn fulen, t>nb tt)o(ten gern ju ®ott beferet fein, t>nb ftc^ bef%n, biefe foUen nic^t im jtDeiuci b(eiben, Sonbern feftigtidb g(euben, ba6 jnen (*)ott ive frmbe oer* geben tt)oUe ciu^ gnaben, rmb bc6 ^(59t9t9f? 6f)rifti wiU (en, 93nb foUen a(fo f^infiirber In ®oftec< furd)t t)nb glau* ben junemen, t)nb ni(l)t in ©linben it>iber gett)iffen \)ec* ^arrcn.
9Bnb ba6 ber jtt)eiuet S)nrcd)t fei), bett)eifet erftlict) ba6 (£i)mboIum felba, barin bu fprid)ft, 3c^ gleube ver* gebung ber (Siinben. 2Benn nu bein ^er^ fprid)t, 3d^ j^ueiuel, ob mir meine ©linb t)e;ge'en ttierben, fo ftcel^' tct bcin t)erfj i»ibec ble ivort im Sttmbolo.
3um anbern, ©ottcS Dcr^^eiffung mh (5ib iji gett)i6*
LXl
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXII
l\d) mx, »nb aUe, \o nidjt baran gleubcn, ble f(i)me^en ®ott, »nb ivoUen jn nic^t erfennen aU war^afftig.
'^u ift offentlid), baS @ott «eujebung ber «Siinben 3mb feine^ ©on^ nntlcn jugefaget f)at. 93nb gebeut baju, baa man bem @on gleuben fo{. 2)enn alfo fprid)t ^e* tru6 2lctovum 10. l)iefem geben aUt ^ro^beten jeugni^, ba^ iHTgebung ber ©linben empfat)en, burdb feinen 9lvi# men, alle bie an fn gleuben. ^ie ift bie ivrf)e.ffung aug- gebrucff, onb allen ^3J?enfd)en angeboten, vnb nnrb ber ©Iviube au^Drucflid) erforbert. 3tem, 9?om. 4. "Darumb au6 ©lauben, one serbienft, ba^ bie 23erl)eiffung feft bleibe.
'^aU'!) betrad)t aud) ben g6ttlid)en ©ib, @jed)te(i^ 33. @o voax \d) lebe, fprid)t ber ^(g9i9i, 3^ mi nic^t, bae ber Siinber fterbe, Sonbern ba6 er beferet n^erbe, t>nb ba6 ficben f^abe. 5Ber nu in ber Seferung nic^t glcuben mi!, ber t»erad)tet ben f)oI)en (Sib, ben mh ®ott au^briirflict) fdjweret, 3tem, er fd)mel)et ba^ gottlid) Xt^ [taraent, ba^ mit bem 33Iute (Sl^rifti cerfiegelt ift.
1)\e\e6 alle^ fotlen u>ir betrad)ten, vn6 n>iber ben jWeiuel ju fterrfen. 1)em e6 ift t>nb bleibt, leiber, fur tonb fiir in biefem lebcn, aud^ in ben ^eiligen, viel imu ueln vnb jap))eln. ©leic^wol foUen tt)ir t>n3 mit bem (^uangelio fterrfen, »nb alfo ben jnjeiuel oberminben, t)nb troft vnb freube an <Sott ^aben.
2llfo foHen bie Seferten fur «nb fiir gleuben, ba6 fi: ®ott gefeUig finb, ttmb be6 ^(S9t$Rgi ©^rifti n^illen, ob fic gleid) nod^ fd^mac^ finb. 9iom. 5. (£o mx gered)t njorben finb burd^ ben ©lauben, f)aben n)ir frieben be^ @ott, burc^ "oniexn ^(Sdi?li'^ 2f)iinm (Sijxiftum burc^ wel* d^en tt)ir ein jutrlt ^aben bur^ ben ©lauben, in biefer gnabe, barin ttnr fte^en. !l)arumb m biefer ©laub vnb tertrawen uff (^t)rlftum nid)t ift, ba ift fein jutrit ju @ott, 3Snb foIcl)en/ ift@ott nid)t gnebig.
3tem, Oiom. 1. Der @ered^te lebet burd) feinen glauben.
3tem, 6pf)e. 3. 3)ur(^ fn l^aben tt)ir ein frolid^en jutrit in t)ertran)en, ba^ ba ift burd) glauben an jin.
!Darau6 ift aud) flar, tt)o biefer @Iaub nid^t ift, ba ift fein red^te anruffung ju @ott. 2)enn i^a^ f)er^ ift fliidt>t''g fur @ott, nub ^erftnft in betriibni^, t>nb ^at nid)t troft an ®ott. » l)auon fpiid)t ^aulu^, SKie fonnen fie anruffen, n)enn fte nicbt gh-uben?
!Dagegen fprid)t aber baS f)er^ au^ in bcn ^ciligen, 51& ttne fol icf) gleuben, ba^ id) (^ott gefellig fe^, fo icl) bod) fiile, baeJ id) fo t»iel ©iinbe getf)an i^obc, vnb bin «od) fo t)ol bofer neigungen, t>nb fiile nidbt befonbere cr# leud^ tung in mir?
2(ntn)ort, 2)a3 t)ertratt)en fol nid)t ftef)en t)ff wfern Sugenbenvnb »nferer reinigfeit, (Sonbern vff bcm <!^(S?)i?)i -W (S;i)rifto, i">mb iwelc^e^ wltlen ®ott v^n^ gneblg itt. 5inb biefe^ miiffcn wir burd) ba3 (^uangellum mlt glaubcn faf:= fcn, 2Bie ber ^falm )'prid)t, ^)J?ein <Secl iDartet t)ff ben .f)(Srrn, i)nb nad) feincm mxt t)offe idt). (SoUen nid}t ba(J ^ffiort faUen laffen, lonb anbcre jeict)cn fuct)cn.
2)1^ a\U6 ift tt)oI ju merrfen, tt)ibcr bcn Iefterlid)en, Sepft# Iid)en jrt^um »nb jrlbentiid)en 2IrtifcI, iDcld)cr fprld^t, 9J?an foUc im jweiucl blcibcn. 3Snb fonncn (if)rlftlici)e Oerftenbige Seut ju jcber jcit bie oon n)citcr bcrid)t tbun.
iTRan mag aucf) bie folgenb erinnerung t^un ju an> leitung ber sngeiibten.
SaSatuittB mn^ man oit @,rclufiuam Gratis, obet Soia fide, et^altcn?
5lnttt)ort, 6ben barumb, 2)cnn biefer Trofi ift ber f)of)e S^roft, bcr im ©uangclio gcoffcnbaret ii't. QSnb ift burd^ ba6 28ort gratis, offt au^gcbrurft. 5Snb bie ^^Jro- p^ctcn f)aben biefe meinung mit bcr 9?cgatlita geben, ^43falm. 143. ^ein (ebenbiger ift gered)t fur bir.
SSnb tt)ie t>nfer )ocrbienft au6gcfd)(offcn ift, alw mu6 bagegen ber t>erbienft r>nb bie Dcrfiinung bc6 ^(*9tjR9r 6t)rifti, gegen @otte0 jorn ge^alten tt^crben.
2)arumb fpred)en ttjir offt a(fo, 53ier t)rfad)en finb, barumb bie Exclusiua ju er^a(ten notlg ift.
2)ic erfte Vrfad^, 2)a3 bem ^(S9?9i9? (S^rifto feine ef)re, bic fm aUein gebiirt, gegeben wcrbe.
2)ie anbcr t)rfad) , 2)^6 \r>ir in erfentnig vnferer (Siinb, r>nb tt>ar^arftigcm fd)rerfen, gcnjiffcn troft ^aben, tt^ic jn @ott im (Suangeiio geoffenbart ^at.
2)io britte t)rfad^, Da^ red)te anruffunr, ju ®ott gc, fc^el)en fonne, im vertrawcn t>ff ben ^Diittler g^riftunt' »Rb nict)t »ff eigene ^eillgfcit.
3)ic t)ierbte tjrfad^, "Da^ ©efc^ t)nb (Suangefium flar ju »nterfd)ciben. 2)enn ba^ @efe^ fprict)t nic^t, gratis.
LXIII
PHIL. MEL. SCKIPTA DOCMATICA.
LXIV
SSon guten SBerrfen.
SJBelcJe ttJerc^ fol man leren t>nb t^nn?
5lnttrort, 2)te ^ott in feinen 3''^^" fltboten goferet »nb geboten tcit. IBnb foUcn bi: ^e\:n'n iybot erflevet vnb t)erftant>en roerten, umc fte ber ^(|j)i9i (l^viftuS felb, »nt) bie Slpoftel cfft erfleren.
Snb bamit unv troft fjaben, in bieier groffen fdhunidv eit, fol man oucb von f)6tt(tcl)er ^ulffe unffen, baS (je- nn^Iid) ber ^(^.^K3{ ©briftu^, t'o mir in redner b^.fevung getroftet u>evben, itnb in anruffen, feinen ^eilicjen ®eift gibct, td^ ev in ini^ vccbtc ©otte^ fuvdt, cjlauben fveube nn @ott, lieb, feuf^eit, t>nb anbeve tugcnbcn an^unbe.
Sllfo gefdH'f)en gute SBcvcE, mit gottlidbev ^itlffe. 93nb U)evrcn bie gleubicjcn unmbeibavlict) bcunuct, Tuvd) ben J^6?)i9i9? Gtiviftum , bcv fie geiualtiijlid) fd)u^ct, ttjibev ben fleufel, vnb ev{)clr fein avmcg f)eiifflin, in fo mand)evl(l^ fcbrligfeit, t^evfolgung, fvieg v>nb jevftovung bev i]voffcn 5fonii}veid), ^-ISie er fprid)t, 9{iemanb unrb meine (£ct)eflin au^ meinen ^enben reiffen.
SBie gefatfen hic gnten mvd ©ott, ®o mv tod) tttte not!^ tn btefem lelien ^iinbe, tinb groffe fc^wftcjeit an tin^ liaben ?
5lnttt)ort, 3)ie guten SCercf gefallen ©ctt burd) ben fllauben an ben ^(S?)i9ig? 6l)riftum. 2>nb bicfe^ foltu erfleren mit biefen breien Slrtifcln.
(Srfllid) foltu glcuben, ba^ ®ott beine nrmc, efenbe ^crfon m<^ gnarcn, r»mb b:^ ^^SiSfO? 6l)rifti unllen, on beine t^evbicnft, angcncmen I)at, burd) bcn cjlauben. 5.^nb ba3 bie ^^r on alfo qered)t, ba0 ift, (SJott cjcfelltg fel), \)mb beg ^(S9t?)i9? ^bvifti unllen.
3um anbcvn, Soltu unffcn, befennen, t>n^ mit ^'«ar* ^afftigcm fdmcv^cn biflagcn, tae nod) in biv vicl €un* ben finb, incl »nu>iffciil)cit, »novbenlld)cv flammcn, 'ocxf feumni(3, »nb fidun()eit, ba^ bcin l)er$ nidn io gvoffe 03ottc6 fuvd)t, C^Uaubcn, ?iebe ynb -ioeffnuncj t)ar, une wx ^aben foltcn. 2Bie in 3o^anne getd)ricben ift, 2Benn unv fpred)cn, ba9 nidit [linbe in ini^ ift, fo betricgen unr »ni5 felb, i->nb ift bie war()cit nid)t in wn^.
3um brittcn, <BoUn unffen, ba6 glcid-wol ®otte5 ett?igcr »nb ic^mvanbclbarcr tvttle ift, ba^ tt)ir fm gc^otfam
fein follen, t)nb ba6 in ben ^eferten bet gefiorfam ange# fangcn fein mu^. 2Bie biefes aud} in ben (Sib gefaffet ift, @o tt)ar id? lebe, !prid)t @ott, tt)il id) nic^t, ba^ bcr (giinbcr fterbe, fonbern baS er befert tt)evbe, tjnb i^ahe ba6 icben.
S^n ift offcntlid), ba6 in fofd)em fier^en nid)t befe^ rung ift, bat^ in umbcn ttnber geunffen erfjarrct^ SSnb ift geuniilid) (^'ottlid^e, t>nuninbelbare tt:^ar^eit, , bag bie befcrung ju @ott in biefem leben, t)or bcm tobe geid)el)en mu^. 'iSie ber Spruci) fagt, Q^ir u)crben vberflcibet, fo unr ni(^t blo6 gefunben tt^crben. Q3nb bleibet ba^ fd)re(f# lid) (i)erid)t feft vber bie U^nbcfevten, ^afft euc^ nict)t t>er# filren, "Die «fjurer, (S(nbred)er, 2lbg6ttifcl)e etc. it)erben bad reid) ©ottc^ nic^t befi^cn.
2)arumb \o\lcn U>ir feftiglid) gleuben, 3)ag beferung onb neuHT gc^oriam notig itt, Q^nb ba6 biefer fd)u>ad)e angefangcne get^onam in ben befcrten, C^)ott gefeUig ift, rmb be^ ^(5J)J9i'?? (^f)vifti unUen, buvd) glauben, 1. ^et. 2. Dpffcvt geiftlid)e Dpffev, bie @ott angencm ftnb, buv^ ben ^(^Di^ig? 3t)efum (SI)viftum.
53nb biefelbigen bcfevten ju ®ott bie fur t)nb fiir in (5)otte^ furd)t tmb glauben juncmcn, tr*erben jre ©linben, bie nod) jn inen tliib, burdt bcn glauben jugcbecft, 2Bie ber ^4^'alm fprid)t, Selig finb biefe, mldjen ire miffet^at t)crgeben finb, t)nb jre Sunbe jugebedft.
23leiben ancj no$ <»unb in ben^eiligen, in biefem Seben?
5lnttrort, (56 Mciben in ben ^eiligen in biefem leben t)iel ©unben, 9?enilii-^, bofe neigung, t)iel t»norbenIid)er flammen iin ^cr^cn, fic^erf^eit, t^nfeufc^eit , »erfeumni6 etc. Slber tvenn eincr tinber tietuiffen, &otk6 gebot t^bcrtrit, bcr ift nid^t me^r ^eilig, b-nrubt, t)nb ftofft t>on fid) ben ^eiligen @cift, felt rribcrumb in (Sottes jorn, t}nb tvirb id)uibig ber etingcn ^cftraff. 9]nb fo er nid)t tviberumb ju (^ott befert tvirb, blcibt er im ett)igen jorn, tt)ie ©aul, t»nb viel I)unbert taufent ^lRenid^cn, ttnbevumb au6 ber gnr.b buvd) jven cigen tvillen, faflen, t*nb bie !IeiifeI er* nad) in jnen I)crricl)en , 3Bie bie gleid)ni!3 nu^briirflid) (e* ret, ^Watt^ 12. rom ^auo ba^ gereiniqet geti>efen ift, vnb aber mniftg ftc^ct, ta^ ift, ba^ fuvcbtlo6 i[t, t>nb f)u# tct fic^ nid)t fiiv wvtad) bcv (gtmben. Cfin fold) i^an^ itnrb ttnbemmb au^ @ottc6 tempel ein S^eufel^ neft. ^nb juvnet CMott fct)vccflict) baviiber, tvie 2. 5)3et. 2. aud:) flar aueigebvudt ift.
9?on biefem t»ntevfd)eib ift ^ocf) notig bie Seute ju tnitevvid)rcn , t:a6 fie ved)ten t)cvftanb bieier Scre ()aben, tt)e(c^e Sunben in bcn ^eiiigen jinb, t)nb xodd)c ©unben
LXV
11. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXVI
ben 9}?enfd^cn tt)lberumb auS ber gnab in ®otte6 jorn werffen, )>nt> ben f)el(ii]en ©eift au^ftoffen.
53nb ift feer wol ju mercfen, ba6 ein feer groffe, n?eite vnterfdnnb ift jUMfcben Sunben njiber gen^iffen, iMib ber \)norbnuni], bie vn^ ant^eboren ift. 28icn)ol biefe a\v- geborne fclnuad)cit, ^unMucl onb bofe neigung aud) groffe (gunben fnib. !X)ennod^ mu^ man onterfctiicb fialten, In- ter peccatum regnans, et non regnans. SBIe bauon notij] ift in £ird?en bie Scute offt flar-ju »nterrict)ten.
^ie wncjeubten foWen audj olcifftg Dnterrid^t tt)erben, ton Dnter-diicb bcr Sunben unbec baS geiviffen, »ub ber ©unbcn tt)iber bcn ^ciligen @eift.
9Son ben ©actamenten, S3on ber S^auffe*
W&a^ tfi^ (jercbt, 3c^ Un^c ti^ tm tta- itteit te^ ^atcvi, @on^, tJitt ^eingen
mm
2Inttt?ort, 3d), fpridjt ber !Diener, teuffe bid^, »nb ruffe »ber bic^ an ben ttmren ®ott, meld^er ift ber en)ige ^a^ ter »nfer6 ,l^6-9iJR9Z 3^efu Sbrifti, mx^i^ fein ettuger (Eon, »nb ettuger «^ciliger ©eift. 5^nb be^euge, ba6 bid) biefer ttnirt)afftiger @ott annimpt, t>nb ocrgibt bir beine funbe, tjmb bc5 @on« 3^efu (^bnfti iviften, 5?nb \ve\d}t bid) mit biefer J^auffe, jur bcbcutung, baS bir beine (gitnbe mit feinem S3lut abgett>afd)en ftnb, 93nb ba6 er bicl) mit bcm ^eiligcn ®cift, ju nctoer »nb ett^iger ®erecl)tigfeit t)nb feligfeit ^eiligen tvil.
Xiiefeg alle6 tt)irb bir in ber Xiuffe gnebiglid) ju^ gefagt. 5?nb alicf, laut biefer .^ufage, foltu biefen wax^ ^afftigen ®ott evfennen, anruffcn, preifen, \)nb oon aller
Slbgotterei) abfonbern.
»
!Diefen i^erftanb ber 2^auff, fol man ben ?euten offt fur^altcn »nb erflcrcn, bag fte au0 ber Xau^ fur \)nb fitr troft nemen mitgen.
Gol man bie ffeinen ^inblin au^ teuffen ?
2lnttt)ort, ?!J?an fol bie fleinen !?inblin teuffen. 2)enn ba0 ift ganfj gctt>ig, ba6 bie v>er^eiffung ber gnaben, ^ei*
MELAMTH. OPF.R. VOL. XXIII.
ligen ®cifi6 »nb ©eligfeit, and') ben fleinen 5?inblin ge^3# ret. 2Bie ber J^e9i9i fprid^t, Solcljer ift ba6 J^imclrcic^. 3tem, @6 ift nid)t bc6 SJaterS iviUe, ba^ ein6 »on biefen ^inblin oerloren ttjerbe.
9?u ift6 gettji^, ba6 biefc«S allein gcrebt ift )oon bie* fen ^inblin, bie berjfirdben eingcleibt, vnb jum ^S9?JJ{9? G^iifto gcbra(^t finb. 2)enn aufftr ber iiird^en ift nid)t 6eligfeit. 2)arauS folget, ba5 man bie ^inblin teuffcn, t>nb alfo jum ^(^9t9{9? Sbiifto bringen, vnb fte glieb* ma^ ber ^irc^en mad)en fol.
2)tefen Xvofi, »on bev ^inbertauff, foUen bie ?eut tt)oI mcrrfen ba^ fte ttnffcn, onb ®ott bancfen, ba6 jre getauffte itinblin, gliebma^ ber tt)arf)afftigen .^irc^en, »nb in ©otte^ gnaben t)nb fdt)u^ finb.
3)a6 aber bie teuflifd^en SBiberteuffer f^reien, blc i?inblin t)erftc^en nod) nid)t?, i)nb I)abcn md)t glauben, !Darumb fei jre ^iauff ein nid)tige, t^nnufee (Ecrcmonia. 2)agcgen foltu feftiglid) biefe tt)ort be6 ^(^1K9?9? (5I)riftl balten, ^affet bie itinblin ju mir fomcn, benn fold}er ifi ba6 ^imclreid). 9?u ift gan^ g?tt)i^, t>a€ nicmanb ein (5rbe ift bx'0 ^imelreidbS one burd^ ben ^(S9i9?9? 6f)r>* ftum, Dub burcl) ben J^ciligcn ©cift, 3oI)an. 3.
33nb ^imelreid) I)eifft in biefem ©pruc^, tiergcbitng ber ©unben, gered;.tigfcit, ^eiliger ®eift, t)nb erbfdiafft ber ett)igen Seligfeit. 2)arumb ift gctt>i6, ba6 ber ^(^jRjR (5I)riftug ben i^inblin in ber 2;auff ben ^eiligen ®eifk gibet, ber ivirdft in jnen, nad^ jrer maf3.
93om 3lt)ent)mal M m^^iyi
ma^ witt> im 5lBenbmaI be^ ^^^m^ ^^xi^i au^geteilet M empfangen?
SInttt)ort, 2Carer i^eib t)nb 53Iut bc^ ^@9i9i9'? 3^efu (Sbriftt. 3)enn ber Sr^mdi 3^efu6 («bnftitd ^at biefe ^Rieffung eingcfe^et, ba6 er bejeugct, baS er tt)ar^afftig* iid) t»nb tt>efcntlic^, bet) onS Pnb in on^ fein wil, t»nb ttul in ben beferten tt)onen, inen fcine guter mitteilen, onb in jnen frefftig fein, 2Cie er fprid^t SoI;an. 15. S3Ieibet in mir, t)nb ict) in eud).
aKojtt fol biefe ^ieffwng gefcjejen?
3u fierdfung be3 glauben6 in ben S3efevten. 2)enn
LXVII
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LXVIII
ber eirsige @on @ottc6 fnmlet jm fur tonb fiir ein ewigc iiird^e, burcf) eufferUct^e prebigt be^ (Suamjelii, t»nb burd) ftcl)tbare ^il^en, bie in fl6ttlict)em 5HSort einaefc^t ftnb. 2)abei^ n?il er geit^iSlid^ Wircfen.
9?nb md) bem bie 5?crf)eiffung eine rebe ifi, bie in gemein aUen, bie befert werben »nb g(cuben, gnab an* beut, finb bie ftdubarn 3^'i<^t'n baran gcf^engt, al3 crin* nerung fon ber 53erf)ciffung, vnb ba^ fie jcugcn fein ioU len, bamit ein jcbcr in fonbert)cit fm bie 6er{)ciffung ap* pliciren moge, burc^ glauben, im rcct)tcn braud^ ber (ga^ cramcnt. ^nb finb alfo testimonia promissionum et adplicationis.
Sllfo f^at ber ^mdi (J^riftug biefe ^JiejTung georb* net, ba0 fte t)n6 erinncrn fol, r>on bem gan^en ncwen ileftament. ©pric^t barumb , 2)iefeg ift bag ^lut bc3 newcn 2;eftamentg. '^n ift bag neipe 3:eftament, biefer Sunb, mit bc6 ^^(SiR9ig? Sf^rifti Slut envorben onb be* fietiget, ba^ »ng tiergcbung ber (Bimben, (^nab, enjigeg Scben, \)nb en>ige (^erec^tigfeit, augefagt »nb gegeben tt)irb.
9Bon biefen giTitern allen, erinnert xrn^ biefe ^fJicffung. 5Snb bictt)eil i>nd befo()Ien, ba^ feber felb^ bie Sacramcnt braucl)en fol, ift bc^euget, ba^ bie gcmcine t»erl)ciffung ge^ ttjiSlid^ audb ju bir gefproc^en ift, mt ba^ bu felb^ biefer gnabcn t)nb guter teil^afftig bift. 2)iefc ybung be^ ©laubcn^, fol im brau^ be6 ©acramentS »on einem jeben gefd)ef)en. ^
2)arumb fol a\i6) nicmanb ju biefcr ^Rieffung fomen, bcr nict)t ju @ott bcferet ift, fonbern bc^arret in (Sunbcn tt)iber gettjiffcn, 3Snb folc^c tierfte^en biefen troft nid)t. Sajer abcr ju ®ott bcfcret ift, mi> troft am ^(SSfJjRgt (5I)rifto fud)t, ber fol }ur 9?icffung fomcn, 3Snb babc^ betrad)tcn ttnb gleuben, ba6 ibm felb »nb nid)t allcin anbern, ttcr# gebung bcr (£unben, t»nb gnab gcgcbcn ttjcrbe, 9?id)t »on tt)egen feiner ocrbienft ober biefcS ttjcrrf^, fonbern \)mb be6 ^(^9fi9t9^ (5I)rifti ttjillen, ber ben groffen jorn ®otte6 »crfitnet ^at, t>nb bejcuget mit biefer 9?icffung, ba6 ttjir fcinc glicbmaS finb. unb mit feincm S3lut gctt)affcl)en finb.
9iact) biefem troft, unb nad) biefer Slbplicatio, foUcn fampt bcr ^ieffung, in allen folgcn, ^crtlici)e banrffagung tottb anruffung fur un5 felb^, fur bie ilirc^en, r»nb fur (S-^riftlic^e Otegiment etc.
©e( follen aud) bie 8cut t)ntcrrid)t ttjerben, t>on bcn S3e))ftlict)cn mi6breud)en.
(Srftlid), 'Diefer mi^brau-i^ ift gan^ grob t)nb fdbrccf' lid^, ba^ t)icl ba6 (cacrament empfa^cn, t>mb bcr gewom ^eit ttjillen, 2)ie nid)t ju ®ott beferet finb, fonbern oer*
^arren in (Sunben tt)iber gcnjiffen. SSon bicfen fprid)t (5. ^aulug, (5ie empfal)cn^ ju groffer ftraffe, t)nb tt)erben fc^itlbig am Seib t)nb Slut (S^rifti.
3tem, bie 53cpftlid^en t^un t)nred)t, ba^ ftc ba« (Sacramcnt ben ^Seicn nid)t gan^ reidt)en.
3tcm, ba6 fte fagen, man oerbicne t)ergebung ber ©iinbcn mit bicfem tt)ercf, t)nb tagen nid)t recjt »on Se* ferung »nb glauben.
3tcm, wnrec^t ift6, ba6 (Sacramcnt verferen in an* bcrc brcuc^, alg t>mb jutragen t>nb anjubcten. @o bo^ fcin bing, auffcr bem braud) tt)ie eS (Sott georbnet I)at, fan (Sacrament fcin. SRu fpridjt ber tert, Accipite, man- ducate.
aSarumb fol man t>ie fdtp\ili^t 3Jleffe aBtl;un?
2lnnt)ort, !I)ic 53evftli^en fagen, 2)er ^ricfter t)cr* bicne wcrgcbung ber Sunben, mit feinem opffern, jm felb t>nb anbcrn. 3^nb baju ex opere operato, tt)ic ftc rc* bcn, !Dag ift, »mb bc^ wexd^ tt)iUen, mcnn gleid^ bcr ^Priefter in 6|fent(id)en ©unben lebet.
3tem, (Sie fagen tt)eiter, fic tjcrbiencn bamit bcn Siofctcn crlebigung be^ gegfett?r6, 3tem, bcn Icbenbigcn gefunb^eit, glucf in aller fc^rligfcit etc. 55nb mac^en mandt)erlc^ Sarmarrft barauS, tt)ie bie ^^arifcer t)nb ^ei* ben au3 jreu opffern gemad)t ^aben.
2)icfe t)erfcrung bcr We\9 ift wl irtf)um t)nb 2lb* gotterc^. 2)cnn t>a6 fie fagen, fie t>erbiencn J)ergebung ber @imben, 2)iefc0 ift offcntlid) ttjiber ben 5lrtifel, 2)ur(^ ben glauben t)mb beS ^©9t9i9^ G^rifti tt)illen, onc t)nfcr rerbienft, ^aben tt?ir t>ergebung ber 6unben.
3tcm, ebreoS 10. mit eincm Dpffer ^at (S^riflud aUc ge^eiligct ctc. iDarumb ift fein anberc ^erfon, bic cin Dpffer fur bie funb tl)un fonne.
!Da6 ftc aud) fagen, biefe3 Dpffcr ^elffe bcn Siobtcn, t)crbicne gliirf in lciblid)en fad)en, bagegen ift offentlicb, ba^ ba6 (Sacramcnt nid)t fur bic S^obtcn eingcfe^t ift, aud) nicbt ju Ieiblict)en grttern.
2lu6 biefem allen ift flar, baS t)iel jrtl)um t)nb ah* gotterc^ in ber ^^cpft(id)cn ""Mei^ ift. 9?u ift gctt)i6, bad G>3ott bie tt^clt graufamlicl) ftrafft t>on n)cgcn 2lbg6ttcrei;, morb »nb t)njud[)t ctc. Diefen ernftcn (Sotteg jorn fot man bctract)tcn, t>nb bcn recl)tcn hxau^ lerncn t)nb ^al* ten, t>nb bie be))ftlid^c frtt^um t)nb Slbgottereien fli^en.
LXIX
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXX
S^elclid^ ^aben etlic^e angefancjen bie S5e^fHid)e gc^- tt)onf)eit ju ferben. 6pred)en, 2)a6 D^jfter ift nict)t »er^ bienft, (S-6 ift aber ein Slbvlicatio, 3SerTOed)feIn nur ben na-men, 3)enn mit biefer farb gebencfen fte eben bie t»o* rigen jrt{)um ju flcrcfen.
2)arumb foltu tt)iffen, ba6 nic^t be6 «pricfterg tt:>crcf eim anbern bie gnab abplicirt, @onbern ein fcber mu^ jm felb burd) eigen glauben, bie t^crgebung t>nb gnab ap? pliciren. Fide propiia fit adplicatio, non propter opus alienum.
3)iefen Perftanb follen bie :?eut in ber S^ieffung f)a* ben, ba^ ein jebei felb, burc^ eigen glaubcn im braud) beS ©acrament^, jm bie tjergebung unb gnabe abpUcire.
f8cm tjnterf^ieb ber SBepfiltc^en 3J?ef^, tint te^ tecj)ten ^mpU, in G^^nfiUt^en
^ivd^en*
Die 33epftlid)en tterferen ba3 5(mpt, tt?ie gefagt ifi, in Dpfermef6 »nb toerbienft. Slber bie recf)ten (Impter in vnfern iiird)en, bie ber ^@9i9? Sbriftu^ geovbnet f)at, ftnb bie prebigt beg (Juangelij, bie au^teilung be6 «Sacrament^, bic nieffung be6 2^olcf6 im glauben, bie bancffagung t>nb red^tc 2Inruffung in 6ffentlicl)er »erfamlung. 2)enn @ott tt)il, ba6 feine i?ird)e 6ffentlid)e ceriamlungen ^abc, bie cr aud) felb gnebiglicf) er^elt. 2)arumb fprict)t ber ^falm, ©ein lob ift in ber perfamlung ber ^eiligen.
2)enn @ott ttjil, baS er im gan^en 5[)?enfd)ncf)en ge^ fd)ledbt, rect)t erfanb, angeruffen onb gepreifet, 33nb ba^ ber (£on t>nb 9J?ittler 3^efu6 G^riftu^, iMib feine groffe gnab, allen $l?enfd)en befanb, 33nb alle Slbgottere^ t>nb ^unben, offentlict) im ^rebigampt geftrafft n>erben. ^Daju finb n6tig offentlidbe t>ub ebrlid)e t>erfamlungen. 5^nb baju gtbet ®ott ben 5tird)en ^fittlin t>nb .£)erberge in etlid)cn ?anben, 53nb fc^u^et bie, nnber ben jeufel, Znxf dfen t>nb anbere 3^V)rannen. SSierool bie S,eufel auS t)a\i> ttjiber (S^riftum, gerne bie gan^e 6^biiftenf)eit auff ein mal ijff freffen, »nb alle^ tt^uft mad}en tt)oIten.
2)arumb follen tt)ir tt)iffen, tt)a6 bic rcd^ten cmpter in bet itird)en jein follen, »nb biefelbigen (^ott ju lob erl)alten, 5?nb alle Qlbgottere^ tt)egtt)un/ ffiie gefc^rieben ift 1. (Sor. 10. Fugite idola.
SSon ber 93eferung, ober Poenitentia.
!Die crfte ^rebigt im ^arabi^, bie ber Son ®otte6
felb getfjan f)at, ftraffet erftlid) bie ©unb in 5lbam t>nb ^em feer fd)recf(id). 3)arnad) gibet er fnen !Xroft, r>nb offenbart t>ie it>unberbavlidfc)e t)eimligfeit, »on ber (Srlofung ber ^IRenfd)en, «nb t>ergebung bet ©linben, burct) ben funfftigen Samen, ber ber <5ct;-langen ben fopff jertret^ ten ttjurbe.
SSnb ift bicfe ^rebigt nidbt eine faule ftergeblid^e ftimme gett)efen, (5onbern ber «Son (Sotteg ift jugleii'!) in jren I)er^en frefftig gtwefen, 2)a bie (Siinbe angeflagt ijl, mit biefen tieffen worten, SSarumb f)aftu ba3 getl)an? 2)a finb fte btibe in gvoffen fc^recfen, »nb in tob gcfallen, tt"»ie tt)ir felb in angft fallen, bie nid)t au^jureben ift, menn VDir @otte6 jorn fulen. 1)enn ob gleid^ bie iSlen^ fct)en eine fhine jeit in ber blinb^eit one id)mer^en leben, fo f6met bod) crnad) bag getic^t t)nb ftraffe, n)ie mit Slbam, (Saul, 2)auib etc.
2)arnad^ ^aben Slbam t>nb ^eua auc^ Seben, troj^ t)nb freube an (Sott gefiilet, t>nb ftnb n)iberumb au6 bem 5;ob ynb auS ber ^etlen geriffen, ba fte biefe n:^ort ge* ^ort baben, 2)e6 SB.nbeg (Samen n?irb ber Sd)langen ben i^opff jutretten. 9]nb biefe ^rebigt ift fur t>nb fur in (Sjotteg :^ird)en gett?cfen. 33nb ift ber @on @otte6 ba* burd^ ftefftig, t>nb famlet jm aI;o ein ctt)ige i?ir^en.
2)enn biefe6 ift gan^ gcttu^, @ott tft cin gercd)ter @ott, ^"'^'i^f ^ber bie @itnbe, t>nb ftrafft fie mit feinem SBort, mit lciblic^en ftraffen, i?nb mit graufamen fd)recfen, 2)iefc6 erfaren n?ir atle.
!I)abet) tt)il er bennod^ nidbt, baS tt?ir in ett?igfeit feine geinbe, t)nb in ber graufamen ftraf bleiben. !Dauon fprid)t bcr Gib, (2o n>ar id) lebe, fprid)t ®ott, 3d) tt)il nidt)t, baS ber ©iinber fterbc, fonbern ba6 er befert tt)erbc, t)nb ba6 Seben \)\\be.
2)icfe ^srebigt tt)irb fur t>nb fiir in bcn ^ropfietcn extjoUt. 93nb nue ber <5on (^otteg felbg im ^arabi^, t)nb crnad) in ben *.]Jropbeten geprebigt, alfo fprid)t er auct), ba er ftd)tiglid) im ampt genjefen ift, ^Vl?arc. 1. 53eferet eud), t)nb gleubet bem (?'uangelio. ^SnD gibet ben 21pO' fteln biefen «^eubtbefel)!, ^rebigt beferung t)nb »crgebung ber ©iinben, in meinem 9?amen.
2Iu6 biefem allen ift offentlid^ Pnb gan$ genn^, ba6 (Sotte^ ernftlidier rnb t^nnvinbelbarer nMlle ift, ba^ man t)on ber ^-Beferung, ober Poenitentia red)t prebigen foi, ^nb ba^ nnr biefe ^^rebigt t>om urn t)nb ftraff ber (Sfin* ben, t>nb uon t)ergebung ber (Sun^en, annemcn. U^nb ba6 ®ott geun^lid) mit biefer ^.^rebigt frefftig ift, t>ergibet lunb, t>nb gibet nnberumb ^eiligen ©eifi, ennge6 Seben, ®ered)tigfeit t)nb %xeut>c an jm.
LXXI
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LXXU
!Dien)eil nu bie reine ?ete toon biefem f)od)n)id)tigen Slrtifel, fonbetli^; burd^ bie Sepft vnb SJiund^e au^getilget ift, foUen bie Drbinanben toom ted)ten t>etftanb wleifftg gefraget n>etben, onb oetmanet, bie Seute aud) bauon tec^t ju »ntettict)ten.
(§xft\i6), IDamit man baS wott Setetung obet Poe- nitentia, ted)t »etftef|e, foHen fte tt)iffen, ba6 bie $to# p^eten tia^ mxt 33eferung braudjen, tt>ie e6 im ^ib fte* ^et, nemlid) alfo, ba^ ^eferung ^eiffet, evfd^reden fur ^otte6 jorn ttjibcr bie @unb, »nb bod^ nid)t in fd)recfen »erftndfen, (Sonbern burd^ glauben on ben ^(S9fJ9t9l ©^riftum, ttergebung ber Sunben, gnab »nb ^eiligen ®eift empfaf>en, »nb alfo in bierem troft tt^ibetumb (^Mt gef)orfam fein, »nb cin @tbe fein ett)iget ©eligfeit.
3)iefe »etenbetung im !!!J?enf(^en, nennet offt bie @d)tift Poenitentia, SSnb ^at fjetnad^ bie ^ird^e baS tt?ort Poenitentia, aud^ gebraud^et fut bad ivort Con- uersio, Darumb braud^en tt)it aud^ beibe tt)6ttet, Sitten, man tt)oUe bauon nid)t tt^ortgejend madt)en. 3)a6 beubfd^e ttjort 5BufS, ift tundel, iSlan brauc^t e^ abet ouc^ fut ba6 tt)ort Conuersio.
3Snb mag ju onleitung bie S3efetung obet Conuer- sio, obet 55ufd, obet Poeniteutia olfo etfletet \t)etben, bod fie bte^ ftucf futnemlid) in fid) foffet.
Dag etfte, in Conuersione, ift genont Contritio, 3)00 mon fonft nennet, dim t»nb leib t)on ^Degen bet 6unben, ba6 ift eigentlicl), watl)afflig etfd^tecfen fut ©ot- tc0 jotn ttjibet bic (Sitnb. 2)auon ©jed)ia3 fptid)t, 28ie ein Sett) f)at ®ott oUe meine gebeine jetfd^mettett. ^nb M biefe on.]ft nid)t faule gebancfen finb, letnen enblid) aUe 3J?enfd^en in gtaufomet etfotung.
3)a0 onber ftiicf in Conuersione, if^ gleuben, ba6 bit beine ©linbe »etgeben ftnb, t>nb ba6 bit ®ott tt)ibet* «mb gnebig fei) t)mb be^ ^(SSiSiSft (S^rifti tt)illen, on t)erbienft, gratis.
28enn bad f)er^ olfo mit glouben vnb y)ertrott)en toff bcn ©on (Dotted getroftet njirb, (go tt)ircfet ber 8on (Sot* teS im f)er^en Seben Dnb freub, cnb gibet bit feinen^ei* ligen ®eift.
'Denn biett)eil cS bcfetung fein fol, fo miiffen ttjit nid^t in bet ongft onb .^eUe ftecfen bleiben, bo flud^ wnb jotn tt>iber (^Jott itlt, fonbetn wix muffen tt)iberumb ju @ott fomcn, ber t)n6 Seben, @nab tonb @ered)tigfeit mit* teilen wii, burd^ bcn <Bon. 93nb ba6 biefer Xvoft oud^ nid)t ein fauler geband fet), n)iffcn bie (S^riftlict)en ^er^en bie ou5 ber groffen ongft, burcf) @Iauben erquitft finb.
2Bie ^JautuS fprid^t, ©o n)it butdb ©lauben geted)t ftnb, ^abcn wit ftieben bev) @ott. 9]nb benn t>cvfte^et man ben Spruc^ 2luguftini, Credens scit se credere.
33on biefem ©lauben ift juuor gefogt, ba6 ct bad (Juangelium, bo^ ift, bie t)ert)eiffung ber gnoben on# fd)an)et. S3nb bienct boju bie Slbfolutio, meld^e oud) bo« (Suongclium ben geengftigtcn ^ev^en, bie troft begcren, furtregt, Diib obplicirt. *nb fpric^t, 9?id)t allein onbern, fonbern oudt) bir, finb beine 6unb gcnn^lid) «ergeben, \o bu t)ff ben ^e9?9i9l Sljriftum t)ertratt)cft.
53nb folt bie Stbfolutio, olS bie ftimme be^ ©uon* gelij onnemen. 26ie 'Dauib fcine 9lbfolutio onjunemen, mtb iu gleuben fcl)ulbig n>or, ba 9?at^an fprodb, 5)et ^(S3^-R ^ot beine ©linbe njeggcnomen.
93nb ift bcr befef)I, 6unben ju vetgeben, ou^ge^ brudt, 3of)fln. 10. 5Belct)cn jr bieSunben oergebet, benen finb fie i>ergebcn, t)nb tt)eld)cn jr fie bet)altft, benen ftnb fte be^olten. 53nb ^HJottf). 18. SBie offt fol id) t)ergeben? etc. ©ieben^ig mot fieben mol.
iDorumb, tt)ictt)ol bie 8cut tt)iffen foUcn, ba6 erje^ lung ber 6unben in ber 33eic^t nic^t notig ift, t)nb nie* manb boju fol gcbrungcn tt)erben, fol bcnnod) bie priuot Slbfolution in ber i?ird)en er^altcn tt)etbcn, SBeld^e oUc betrubten gcfunb obct franrf, bcgeren mogcn, fo offt fie tt)oUen. ffinb ift bicfer '-Braud^ etlict)cr ^ird)en nu^lic^, baS jebe ^evfon in fonbcrbcit toor b;'r (Sommunio, bie ^riwot 5lbfcIutio fud)et. ^n biefem gcfpred) fon man bo6 junge Q3oIcf t)om ©lauben fvogcn, t)nb t)nterrict)tcn. 9Snb biefen S3rauct) tt>oUen n>ir in t»nfetn <^ivdt)en ouc^ be^ol* ten. 93nb foUen bie *)3aftoreS niemonb, ber in 6ffent# licften loftern, bie S^Jotorio fiitb, be^orret, jur ©ommunio ju toffen.
!Dod britte ftuef, ifl ongefangener (^e^orfom. !Da3 "Du nac^ ber Seferung fortI)in nidtt tt)iberumb in (Sun- ben tt)iber gett)iffen Icbcft. !Denn ©unbc tt>ibet getviffcn, ftoffen ben ^eiligen ©cift ou^, t)nb ttjctffcn ben ''.}3?en ct)en tt)ibetumb in @otte6 jorn. «Sonbcrn bie ongcfangen Se* ferung fol in biefer 9icgel blciben, bouon ^4-^auIu0 fprid)t, SBbe ein gute 9iitterfd)aft, er^olt glauben t>nb gut ge* tt)iffcn. 3tem, 9iom. 6. 2)ic 6iinb fol nid)t t)crrfd^en in cturen Seibe, (Sonbcrn ett)tc glicbmaS foUcn SBaffen fein bet gered)tigfcit. 3Bir foUcn @ottc^ tvonung bleibcn, bog er t>n5 fur t>nb fiir mel)r erlcucbte t>nb reinige, ba3 Slnruffung t)nb bie erfcntni^ bc(5 ^(S9i9^}? iit)x\]ti, onb rcd)t t>crtratt>en t>ff bcn €on ®ottc3, in i>n6 ftcrrfct tt>ctbc, ©nb n)it tnfete unrcinigfcit mcl)r erfcnncn t>nb beflagcn, t>nb bie 6unbe t>nb frfad)cn bct «gunbcn mciben, Q3nb nid)t n>iberumb, tt)ie bie ^unbe vffleden, tt)o^ tuit gc* fpien ^oben.
LXXIII
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXXIV
flfta^ jiraffen mt fhvnmlid^ in bev i f&tp\ilid)tn lcxt, in biefcm %ttihl, tJon ter ,
Poenitentia?
2)ie 33epft(id)e lere »on ber Poenitentia, ift ein i
0rimbfup))e oicler ijroffer irt^um. 'iBnD ift iws) jnen fe(b j
alfo t>emnrret, ta^ fie ftcb felb ntd)t ivrftct)en. ^aben ^
aud) bainit imcI ^1)teni"d)en v>ff falfc^ t)ertcan)cn, ober in j Persa^unc; gefiiret.
©ic ncnnen tret) teil, Contritio, Confessio vnb I Satisfactio. '
!
53on ber Contritio, f)aben fte biefe jween graufame ' Jrt^um, bie man ftraffen mu^, ta^ fie faijcn, man mu6 ' gnuijfame diim »nb leib I)aben. 3tcm, biefelbicje cjnug* ; fame Dicive »nb leib, t)erbicne pergcbung ber Sunben. |
2)agcgen foUen wir ttJiffcn, ba6 fein ^XRcnfd} gnug- fame Otcwe ^aben fan. 2?nb fo bie rew t>nb fd)rcifen n)ad)fen, v^nb ba^ ^erl) nid)t troft ^at an (Sf)rifto, fo ver# ftncft e6 gan^ in bie jQdU. 33nb tviffen bie Sepftlt^cn nic^t, voci& fie reben.
SBeiter ift noci^ ein grober irt{)um, baS fte aus* brudlic^ fd)reiben pnb leren, bie 9iett) »erbicne t>ergebung ber ©iinbcn. !Diefe6 ift 6ffentlid)e Icftcrung tt)iber bcn ^(S9i3i9? (5I)rifium, 5?nb ift cic Sepftlid)c Icre in biefem ^rtifel f)od) ju ftraffcn, ba6 fie in ber ^Befcrung gan^ !ein mclbung t^ut v)om ©lauben, baburd;) atlcin bie er- fc^rocfcnen ficr^en, vcrgebung ber (Simb, vnb troft erlan# gen, wk nu offt g!'fagt ift. Snb ift gttt>i6Iici) bie ^Bcpft* lic^e Icre, ba^ Contritio pcrgebung ber ©iinben «crbiene, eitel blinbbeit ©nb iitl)um, (Sonbern vcrgcbung ber fiin* ben f)at man allcin burd) ben @on @ottc^ 3t)cfum (^l)xU ftum, burc^ glaubcn. 35nb in bicfcr angft, »nb rec^ter S3eferung, fan man »erftel)en, Yon^ bicfer @laub ift, ber bie toerl)ciffung bev gnabc annimet, vnb »ff bcn ^(S^tJK^R (5f)riftum ttertranjet.
9Son ber Confessio ftreiten bie 33cpftlid)cn nod) i^unb fjefftig, ba^ notig fcij, atle fiinbe bcm ^43vicftcr in ber ^Beid^t ju erjclen. 2?nb ^aben biefen jvtf)um j^unb im (Soncilio ju 3:;ribcnt gefcl^erfft, mel)r bcnn juuor. 2)cnn fte fprcd)^cn au6briirflid), biefe erjclung fci) au^ gottltc^em @ebot notig, 2?nb barumb, bamit man eincm fcben ge# burlid)c @ati(3faction «fflcgcn mogc. 2)iefcg finb offcnt* lic^e liigcn, 2)cnn im (^uangclio '\ft fcin gebot t>on bicfer cr.^ching, 3Iud) ift bie er^^clung aller ®iinben fnmugli(^. Sffiie bcr ^falm fpvic^t, 2^er t)evftel)et feme miffct^at?
Contra. ©in 9tid)ter fann nid)t »rteil fprcd)eu, ober iemaub lcbig fpred)cn, er ^abe jn bcnn OiTl)6ret.
!Der «Priefter ift ba al6 m^tex fprec-^en fte.
iDarumb ift bie per^ore notig.
'ilnttttort. 'Dicfe^ 9lrgument jif)en fte an, im Son* cilio ^Jribentino, i^nC ift ire blinbf)eit t)ierin ju mercfen. 3)er ^^i^vieftcr ift in bcn I)cimlid)cn @iinben nid^t al6 ^)ii^* ter, fonbern al6 bcr 1)\mn 3I)efu (E^rifti, ber befel)l f)at, bicfe 'SRenfc^en, bie befert werben, t>nb troft fucl)cn an S^rifto, lebig ju fpred)en, ttne ber fprud^ 3o^an. 20. fagt. 93nb it>irb bicfe 2lbfoIutio gefprod)en, nicbt ratione ludicii, fonbern ratione Ministerii. 53nb fft frefftig aud bicfem ^o^en befel)l be^ ^^(S^KJKS'? (S^rifti, 9Bie mid) mein ^ater gefanb ^at, fo fenbe i* eur^. 2)enn ber 6on @ot» te^ ift felb ftefftig burct) tia^ (^uangelium.
2Ca§ aber tton ber i?ir(i)en gerid^ten ju fagen i|l, in offentli^en vnb bcfanbten ©iinben, »nb x)om33ann, bauon tt)irb ernad^ erinnerung gefd)e^en.
2)vr6 britte ftiid, be^ bcn ^epftlid)en, ift genent Sa- tisfactio, 2)arau6 t>icl groffer blinb^eit t>nb abgottere^ gefolget ift. 33nb ^eiffen bei jnen Satisfactio ober (5)nug* t^uung, SBcrcf, bie @ott nid)t geboten I)at, ©onbern tt?eldie ben Scuten t>ffgelegt tverben, auffer ©otte^ gcbo* ten, burd) bie ^erfonen, tt^elc^e bie 58eid}t f)6ren, 2113 tsnterfd^icb ber fpeife, SCalfarten, etlict) far md)t e^elid^e pfltd)t t^un, anruffung ber geftorbenen ^ciligen, ^JiJiefd beftetlen etc.
53nb au6 biefen irt^umen, ftnb ernad) gefolget bie 3nbulgentien, tt)ie fie e^ nennen, SBeld^e nid^t anbersS ge. tt>efen finb, benn nac^Iaffung ber <Sati6faction. iDaraud man ernac^ einen 3iivmardt gemadt)t ^at. 33nb ift in fumma bie 53epftlid)e lere t)on ber gnugtf)uung t>oI liigen t>nb Slbgotteret). 93nb ift bagegen ber eintg fprud^ ju f)altcn, l)J?att. 15. SScrgeblic^ e^ren fte mid) mit ^lJten* fc^en gcbotcn. Denn fte bcfcnnen felb, t>nb it>iffen, ba3 biefe 6ati6faction ttoercf finb, t>on @ott nic^t gcboten etc.
2l5eiter, fo finb fie eine groffe t>erblenbung be^ (Smn^ gelii. IDenn fie weifen bcn ^V)?enfdt)en t>f eigene befonbere trercf, t>nb nid)t t>ff bie t)ergcbung Pmb be^ ^(SjR9i5l Sf)rifti ttjitten, one oerbienft, jugefagt.
2)iefeS ift f)ie ju erinnerung ber Drbinanben, fur^ gemelbct, t)nb foUen bie @clerten au6 be6 (S^nvirbigen ^errn Sutberi fd^rifften bauon ttjeitcrn beric^t ^aben. ^Dcnn e^ ftcdfen t)ie.' gro^wid^tiger \a<iien im gan^en 2tr:> tifcl t>on bcr '^eferung, t>nb ift ^odb notig, redt)ten per« ftanb bauon in ber (S^riften^eit au er^alten.
IBa^ iSf^vimd}t mv^t fet), fBnl> m fie fet), tjnb tur^ ttJelc^e Seic^en fie ju tt-
feunen fetj»
(5 f)riftlic^e iMrd^e, in biefem leben ift ein ftd)tbate
LXXV
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LXX V
»erfamhtng atfcr ?!}?enfrfien, Me reine Sere be6 ©uan* (^elli annemen, wnb re(t)ten braud) ber Sacvament ^aben. 3n UH-ld)or 3_H'rfam[un9 ber ^^9i9? (5t)riftu^, burd^ bcn bienft te^ (Suanfielij, frefftig ift, »nb viel jum eivicjen I^eben beferet mib^ ^eiliget, SBnb finb gleid^trsol in biefer »erfamlung t?iel bie nid)t [)eilig ftnb, bod) in cufferlid^er flemeinjc^afft eintrcdjtig mit bcn ^ciligen in ber 2ere.
.^ie merd, ba^ ifir nid)t t)on ber j?ir^cn, al6 »on cincr Idea Platonica, rebcn, ba niemanb nnffe, u>o fte ju [inben fct;. Sonbern \v\e broben gefagt ift, @ott n)il au6 groffcr S3armf)cr$igfeit gegen bcm mcnfdilldbcn gc- fd)led)t, jm fiir vnb fur cin i^euflin famlcn, ba^ jn »nb bcn ^eilanb S^efum (S{)riftum red)t erfcnne i*nb anrufe. 9Snb nnl barumb, ba^ feine Sere offentlid) gcprcbigt tt>crbe, trie im 'ijifalm gefdjricben ift, 3n alle 8anb ift fre 6tim au^gangcn.
<So offt n)ir nu biefen 5lrtifel im (5i)mbo(o fpred^en, 3>d) gleube ta6 eine f)eilige iMrc^e fci), ba« ift, (^ine t>er* fnmlung, bie ba6 ©uangclium in red^tem glcid)cn t>crftanb ^clt, barin t»ioI au^cru^elte fmb ju eungcr Seligfcit, fol* Icn trir t^nS bcr @6ttlidien jufage troften, bie bejeugct, ba^ ber 6on (Sottc^ gcU)i6lid) fur »nb fur, bi6 ju ber t)fferun'rfung ber 3:obten, ein eu)ige ^irci^e in menfd)* Iid}em gefc^Icd^t famlet.
2)arnad^ fotlen unr m6 <iud) t)mbfc^en, tt)o biefeU bige ift. 9?emlid) u>o biefe 3^'i4)f" gefunbcn u^crben, bic nic^t vevborgen fcin fonnen, Sonbern mit of)ren t>nb au« gen ju mcrcfcn ftnb, 5f?emfid), rcine lere bcg (^uangclij, rccl)tcr hrawdi) ber (Sacramcnt, vnb ber ge^orfam gegen bem SRiniftcrio, in g6ttlid)en geboten.
2)a ift nu flar, ba6 atle 3J?enfd)en auSgefAfoffen Ujerben, bie biefe 3tid)cn nidit {)abcn. 2II6 nemlid) ^ci* ben, iWabomctiftcn, bie j^igcn ^iiben, ife^cr, ^bionlten, 9)?anid)ecr, Slrianer, ^clagiancr ctc. 5>nb (\[\e t>erfo(ger reiner ?ere be6 (^uangchj, 55apft, S5ifd)oue, t)nb iu an* ^engcr, bie aud) uiffentlic^ jur 'oerfolgung ^clffen.
SSnb biefen beriAt muffen alle 5}?enfd^en iuiffcn, red)te glicbma* ber ifird)en, t>«n bcn fal d)cn ju tjntcr* fd)elben. 2)a^u ift bie 9JcgcI atlen -iDJcnid^en furgeftclt, @al. 1. 52?er ein anba- ^uangelium prcbigct, benn ict) gcprcbiget ^abe, \px\d}t ^^aulu'3, bcr fii) t>erfluct)t.
<Bo U)ir nu unffcn, voo vnb U)efd)e bie red>te i?ird)e ®otte6 ift, ftnb allc ^Y)(cn'd)en (d)i"ilbig, ftd) ju bcrfelbigen ju baltcn, IBnb in bcrfcibigcn S^iirgcr t>nf glicbmad ju U>evbcn, Wn bcrfclbigcn (^ott anruffcn, bcfcnncn. (Jacra^ mnU cmpfal)cn, rcclne i^-vc i)(l^cn pflanocn, vnb bicfe t>erfamlung bclffen crb.nvcn, nidit jevrrittcn, une 'txcie^ fluegebviicft ift, 5]3fal. '26. 3d) ^affe bie t)crfam(ung ber
©otttofcn, 3d) ^alte mid) ^(Sm ju beinem 2tftar. «Bnb ^fal. 27. a)iefc^ cinig f)ab id) gcbcten t)om ^(S!K9i9?, ba6 id) atte mcin tage blcibe im ^aufe bcg .^^^^^^^?. 9Bnb ^ii\l 84. gBoI bencn, bie im t)aufe b<;6 ^(S9i9t9J uonen. 9Snb ^ial 29. ODie in ba6 t^au^ bc6 ^(^JH9fi9? gepflan^et ftnb, bie recvbcn bliten. 93nb ^^fal. 122. 3r folt ^cvufalcm alk6 gut6 tt>iinbfdt)cn, Q^nb u>er fte libct, bem unrb guteg wiberfavcn. 93?att^. 12. 2I?er nid)t mit mir ift, ber ift u>iber mid^. ^cm 9^om. 8. 9SeIct)e er erU)cIc.t f)at, bie ^at er aud) beruffen.
2)iefee atteS fol man betrad^ten fo U)ir biefen 5trtitel fpred)tn, 3d) gleube eine ^cilige 5?ird)e. 5Bnb fotten t)n6 felb^ jur rccbtcn iMrd)cn ^altcn, t>nb nid)t ju bcn t>erfot^ gern. (gollen aud) nid)t u>ottcn 9?eutvalcg fein, (iolten nid)t im ?anb jrr tauffcn, t>nb cigene opinioncg tid)tcn, t)nb alle 9J?inifteria unb £ir(t)en tabbeln, tuie 6tendfen# felb t^ut etc.
5?nb fo tr>ir in ber redE)ten i?ird)en gliebmaS ftnb, Pnb ftnb ju @ott bsferet, fo f)abcn tt)ir im ^cv^en jcug* ni^, bag ttir (S)ottc6 finber ftnb. 33nb fitien tx>arf)afftigen troft an (*iott, 9iom. 8. 3r (jabt empfangen bcn ^eu ligen (*^eift, babur^ jr ju ®ott ruffen fiinb, Slbba Iie# ber SSater.
^a^ G^rcui^ gclegt fe|j?
3)iefer idjexn mad)t bie pernunfft jrr, ba§ ju gtcid^ ©ottcg 9?o(cf, itn Ictbcn vnb elenb ift, U)ie anbere ^cib? nifdbe t)6Irfer, bie (Sf)riftlidhe (cre offentdd^ pcrad^ten,^ at6 ^eibcn t)nb 3;inrfin etc. 3)arumb ift ^ocfc notig, bie Scu# te ttot ju t)ntcrrid)tcn , ba6 fte it)ifi|cn, unvvumb bie i?ivd) t>ntcr ba^ 6rcu§ gcfcgct, t)nb a('o etcnbiglid) jer# ftrcttct ift in bic 5CeIt, tonter atlcrlct) 5?6Irfcr, t>nb UH'tt== Iid)c ,^crr:d)afftcn. U^nb ob gleic^ ®ott bci) u>ei(en ein fricb(id)e f)erbcrg gibet, v>nter eincr ^crvfd)afft, bie aud^ ©ott tnib bcn ^(59i9i9? (5t)viftum vcd)t cvfennet, t)nb rcc^t anruffet, fo ift bod) bie i?ird)e nicbt ein i^6nigrei(^, ta^ eigne U)i(t(id)e madbt t)nb fc^u^ f)abe, U)ie fi^ ber 93apft ju cinem ^onig mad}t.
9Bnb ift n)unbcrbar(i(^, @ott erf)e(t fiir t)nb fTtr feine i?ird)e vff evbcn, t>nb (cfft fic gfcic^uol in t>crfo(gung b(ciben. 21(6 ba 2IbeI getobtct unir, t)nb nu IJ^ain von (*^ott abg fallcn ttar, ba umr bie i^ird) t)icl enger ttor* ben, unb warcn 2lbain »nb ^cua felb in ticffcr bctriibni^.
LXXVII
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXXVIII
Slbev fte blieten bie ^ird), \)nb \Durben burd^ ©ott Jm | S^ob. ^Diefe^ ift alfo werorbnet »nb t>erfunbtc|et im erften glauben geftercft, t»nb im Seben crf)a(tcn. 33nb cjab jnen ! Surf) "iD^oie, im britten Sapitel, ba ^lliam »nb ^em \v>'u @ott ernad^ roiberumb einen @on, ber ^u ®ott befert I berumb angenomen ftnb, »nb g(eict)it)ol bem (eibtic^en So?
tt>arb, \)n^ in rccl-;icr btfentni^ blicb. 2l(fo fiir »nb fiir erl)elt @ott eine oerfamluni], ob g^eid) t)ie( glicbma^ g^Cf tobtet werben, »nb bie vbrigen auc^ in betrubni6 leben.
^ie follen \vk »rfad) »nb troft tt)iffcn, bamit tt)ir mct)t gebciicfen une bie ^eibcn, 2)ien)eil alle SSotcfer man* ^er(ct) e(enb ()aben, wb alle ^IRenfdjen bc^ tobcg gcwcr:^ tig ftnb, @ott ad)te ein 5^olcf u>ie ba^ anber. 33nb follen bie Seut, wiber bie ^cibnifcl)en gebancfcn, burd) @i5ttlict)e lere iJleifftg vnterrid)t, onb geftercft werbcn.
(SrftlidE) ift mx, SlUe ?!}?enfc^en ^eiben t)nb ®otte3 finber, ftub alle juglcid^ in ben tob geftecft, t>on n)egen ber (Srbfunb.
!Daju ftrafft ®oit bet «^eiben vnb feiner auSerwe* leten eufferlidbe 6unben, mit t>ielcn leiblid^cn ftraffen, ^unger, ifrancfl)eiren, frieg, jerftorungen. 2)auib tt)irb t»er:= iagt von wegen beg @I)ebrudl)S i^nb !Iobfc^(age6, wie an# bere ^eibnifdl^e 5?6nige, S^v^eftc^, S^arquiniuS 6uper# bu0 etc. ^erufatem n)irb graufamlidl) jerftoret, tt^ie^^roia, obcr Xf)eU etc. 2)iei'e ftraffcn gel)en an6) alfo burdt) bie 9BeIt, ^eiben, t»nb ©otteS t)o(cf. Dcnn @ott I)elt feine 9iegel, "(^ufferlid^e funben ftrafft er auc^ mit leiblid^en ))Iagen, alle -Wenfdljen ju erinnern, ba^ er n)eife onb ge* red)t fei), t)nb t)abz einen crnften, war^afftigen, groffen 3orn iriber bie ©unb.
2Iber n)ic ttnterfdbieb ifi, jn)ifd)en ben jn)eien ©d^ec^ern, bic neben bem ^(S9?JH^)? (S^rifto ^angen, 5lIfo ift onter* fd.)ieb jtt)iffc^en ben ^eiligen t>nb @ott(ofen, in biefcm leib- li^en elenb t>nb ftraffen. 3)er beferte ^JiJiorber onb ber 6p6tter, fterben beibe leibltd^. 2lber ber @ottIofe felt in ctt)ige ftraff, 2)er anber f6met in en)ige ©eligfeit, ttub fulet im ^er^en freubc an @ott, t)nb ben anfang ett)iger ©eligfeit.
2Ilfo, ob gleid) Slbel t)nb bte armen i?inblin in (S^g^p^ tcn, ober ju 53et^(el)em, graufamli^ ermorbet tt)ei^en, fo fomen fte bod) in ett)ige feligfeit. 5lber ba^ 3Solcf ju Soboma ctc. felt nadt) ber leiblid^en ftraff, in en)ige, grof* fcre ftraffen.
Dfft tt)irb aud^ bic jeitlid^c ftraff ben S3eferten gelin^ bert. 125 ie @ott fprid^t, 9tuff mid^ an in ber triibfal, fo Wil id^ bid^ erretten etc.
9I(fo ift nu biefc erfte wrfac^, barumb bie i?ird()e bem Ieib(id)en tobe, t)nb anbern ftraffen nod) t)ntertt>orffen ift, ba§ biefe ^IRenfd)(id)e S^^atur funbig ift, 3Snb @ott m\l bas funbig n)efen jerbredt)en. 3)arumb b(eibt ber leibli^e
be t>utertt)orffen.
35nb fallen offt bie ^eiligen, 5116 2)auib, in euffer* lid^e ©iinben fo fomen anbcre leiblic^e ftraffen baiu.
2)ie anber orfac^, !l)er ^eiligen elenb in biefem ?e* ben, ift jeugni^, ba^ fre 9?atur nodt) fitnbig ift, 5^alt in ©otte^ furc^t, t>nb fd)wad) im glauben, ^at yiel jn^eiuel^ pnb t)iel t^nortienlid^er neigung.
Diefe eitnbcn ad)tet bic 333elt nidbt. 5lber ®ott ttnt, ba6 ttnr in ber £irc^en, feincn tt)illen lernen, Pnb nid^t ftol^ tt)erben, mt) t)n6 fe(b feer f(ug, t)nb gan^ rein biincfen, 3?nb aues eigener flug^eit Sere ober ^tegim^^nt mad)cn tt)o(Ieu, tt)ie (SamofatenuS , 5triu6, t)nb feer t)iel 2Renfci)en, offt ftd) t)ffgebla'"en I)aben, 9Snb man fibct ju biefer jeit auc^ t)iel t)ffgeblafener 9?eformatore6.
@o foUen tt)ir nu tinferc fd^tt)ad^t)eit , torI)eit ttnb in> nerlict)e «nreinigfeit, mel)r t)nb me&r erfennen, beflagen, t)nb nidbt gering ad)ten, (Sonbern tt)iffen, ba^ @ott tt)ar* ^afftiglidl) wiber bie @iinb jiirnet, ob er gteid^ bie ^erfon t)mb be6 ^(5JR9i9? (S^rifti tt)i(Ien, au6 barml)ert)igfeit am genomen fat. 6r tt)il bennod) fein @ertd()t onuerad^tet ^aben, t)nb itril, ba6 bie ©iinb gan^ jerftoret tt)erbe. l)a* ju bienen atlerlct) groffe betriibni^ , bamit bie ^eiligen t)berfallen tt)erben, al3 Slbam, ^eua, 2lbra^am, 3faac, Sacob, ^iob, 3eremia3 etc.
@oId)e ©rempel get)6ren atle in biefc Sffegel im $fal* men, (SS ift mir gut, ba6 bu mid) bemittigeft, bamit id) bein @efe^ lerne. 2Cir follen anber^ nict)t gebencfen, benn n)a5 t)o(^ begabt ift, tt)irb auct) loiberumb tieff gebemitti* get. !Denn @ott tt?il, ba^ tcir Pnfere fiinb, t)nb fein (^e^ ridbt nid)t gertng ad^ten. d^ muS einem jeben auc^ ba* ^in fomen, baS er mit tyer^en fpred)e, ^dt) bin cin 2B6rm* lin, t)nb ni^t ein 9J?enfd), (Sin fpot ber 8eut, t)nb t)cr* ac^tuug be6 3Sold6.
55nb bleibet gen)i5lid[) bie 9iegel in Suca, im 16. 6ap. 2Ba6 bet) ben ^JiWenfd^en ^od^ ift, ba^ ift ein grett)et fur ®ott. Diefe^ ftnb fo I)ot)e tt)ort, ba$ fte fei* ne (Sreatur gnugfam betrad)ten fan, Xoc^ fotlen nur ben ^@9t-}i^)^ (S^riftum anfet)cn, 'Diefer ift ba^ Polfcmen (?r* empel ber bemut. ©r ligt fitr ®ott, ynb fitlct ben pn= au6fpred)lid)en jorn ®otte6, triiber betne t)nb meine 6<5nb, aI6 ^ctte er fte felb get^an, ttnb fifjct griinblic^ be» mU gen 3Sater5 tt^ei^^eit pnb ivilten, Pnb bemiitiget fid^ vn* ter \n.
«
D>iefc groffe btng fan niemanb au6rebcn. -2Iber ba« be^ foUen tt)ir cjIeid)WoI lernen, als fleine 5J"inb(in, ba3 @otteS gerec^ter tt)ille ift, t>a§ tt)iv t)n3 onter jn tt)ar§aff>
LXXIX
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LXXX
tiglid^ bemutigcn fotfen, i?nb fotlfn bem ^©9i9t'?Z SI)riflo im Iclben, nad) \)ni'erer geringen mai"6, foUjen wnb ^ernad) in etiMcjfeit, t»mb feinet UMllen, @ottlid)er icieigficit, cjcred)* ti^jfeit v>nb freuben teil^afftig tein.
!X)ie britte \)rfad^, ift fer !IeufcI tvuten, bie uv.ber bie ^ixdje ^rimmiger ftnb, bcnn n>iPcr anbcrc 3Solcfcr. 3)enn fte finb @ott »nb bcm ^(L^?)i9i'i)? (Jbrifto feinb, t?nb fud)en, ttiie fte @ott leflern »nb fct)cnbcn fonncn, vnb i>on ©ott »icl tWcnfc^en reiffcn »nb tierbevben. 2)icfeg ift cin befonbercr ftrcit. 3Snb fol m^ troftlict) fein, wie cg aud) aftcn (Sl)riftlid)en ^Wenf(t)en ift, ba^ ber ^(S3{?)t 6t)riftu^ fpric^t, 9?iemanb ivirb meinc @d)eflin aue mcincn ^cn- ben rciffcn.
1)icn)eil bic ^eufel x>n^ feinb ftnb, furncmlid) bar# umb, ba^ fic @ott t»nb ben ^")(S^)i?7?9? ^I)riftum, tnib ben ^eiligen @eift, fd)e.iben fnb leftern n>oIlen, eo foUen n3ir gen>i^3Iic^ nnffcn, ba^ @ott m\6 armcn :V)?cnfd)en t^clf^ fen n^il, t»mb feiner (^•fire miicn. Denn bie Jcuffcl hu d)cn t»nfcr elcnb, furncmlic^, baS fie @ott fdicnben. '^ic* fe6 ift offt ,5U betiad)ten, vnb follcn t>n^ troften mit bie# fcm Sprud), 2)er Son @otte^ ift er|'d}iencn, ta^ er be^ S^eufcl^ wercf jerftore.
3)ie t»ierbe i^rfad) tft, ba6 befonbcr (^rempel , bamit nid)t atte ^^eiligen betabcn luerben, t^a^ bie ^ot)cn .!^eub* ter in ber^ird)cn, 6t)riftu6, Md, ©faia^, Sercmia^, ^Se^ lru3, ^aulu^ ctc. gctobtet tt^crben, ift cin offcntlid) ^eug^ ni6, ba6 ein anber leben t}nb gerid)t nad^ biefem j^igen Scben folgen nnrb, 2)enn biciueii jnen @ott ^uuor jeugni(^ gegeben t)at, mit piclen 6ffentlid)cn, gciviffcn jeidycn, mit pfferUH'cfung ber ilobten, t>nb anbern jeid^en, ba6 ge.Di^fid) ©ott fc^, onb bag \ie @ott gefetlig ftnb, pnb ba6 ire Sere red)t fet), 3Snb ftc j^unb »on ben geinbcn ermorbet n^crben, mu6 folgen, bae( nod) ein anbcr @erid}t fci), bar- in @ott n)ibcrumb erfleren ipirb, bag biefe fcine *4^rcbiger ted)t ftnb, n)eld)en er juuor jeugni6 gcbcn t)at, ^nb ba^ bie geinb pnrec^t fmb, piib geftrafft wcrben.
iDic filnfftc iDrfad) ift, @ott tt)il, ba^ tlelcr ^citigcn leiben, oerfofgung Pnb Job , ttH'Id)e |tc pon ir»cgcn ber S3efentni0 tragen, jcugnig ftnb, baS fte bic Scre gtirij^Iicb fur U)ar^afftig ^altcr, pnb nicbt jtveiueln, @ott iveibe er? mdi) in ett)igfeit, feincr SBar^eit jcugnig geben.
2)enn fo man fit)et, ba^ fte pon tt)cgen ber ?ere, fotd)3 clcnb, onb ben tob Iciber, ift barau^ ju merrfcn, baei jte bie ?ere gcmi^lic^ fiir UHirfiafftig ^ten. !Denn tt)cr tt)illiglid^ ben tob teibet, t)offt ein anbcr beffer leben.
S3nb ift in fumma @6ttfi%r rat unb ttnflc, ba^ bie i?ird)e i?nter bcm (Srcuij fci). ^nb ift fofd^ burd) @6tt^ Iid)e tvcigt)cit t>nb gercdytigfeit alfo befcbloffen, unnn wir gfeicl) nict)t atte prfad)en bctrad)ten fonnen. Xod) ift bie ' furnemeft prfa(!^ flar, nemlict), ba3 @ott wil, ba^ bie fun* !
[ bige 9?atur jerbrod)cn tt)erbe. SSon blefer ttrfad& rebet ' ^.t^aulii^ :)iom. 8. 2)er 8cib ftccft im Sobe, pmb ber (£unbe luiUcn.
Diefeg atle^ ift gcrebt toon pnferm teibcn. 2tber ba3 ?ciben, pnb ber gani^e g't)orfam beg ^(S-:)t!)i9? (SI)rifti, t)at cinc bcfonbiTc t)iMd) '^Jcenilid), baci c§ bie Sejalung ^at fein foUcn, fiir t)n3 alle. 33nb foUcn al(e ^^rebiger, Don vnterfd)cib be^ Ieibcn6 (St)rifti, pnb pnfer^ gemeinen Iiibcn^, bie ?eut t)Iciffig berid)ten.
^cid) bcm nu biefe^ gefagt ift, bag bie iTird^e tmter bem (Frcu^ ligt, follen unr aud) unffcn, u>eld)6 ber furne* meftc t)nb tr^fftige troft fct). 2)enn bie ^eiben muffen aud) t>ict leibcn", pnb wie juuor gcfagt ift, ber gottlofe (2d)ed)er ^cngec am (Sreu^, une ber anber, Sie ^aben abcr feincn troft, bcr leben t>nb freube an @ott bringe. Slln iftg @ottc6 unUe gcUMolid), bac; bie bcfcrtcn nid)t in bcc angft Perftndcn, pno in eioigen fd)mcr0en faUen.
3^ie nu menfcl)lid)e pernunfft bct) li-n ^ciben trofl fud)ct, bauon ju rcbcn ift ^ie ju lang. 2lber mx follen bicfe brct) Slrtifel orPenlid) mcrcfcn.
!Der anfang im troft, ift biefer. iBnfer clcnb fomet nid)t onc @ottc£j rat, une bie blinbe pcrnunfft in ^cibcn ttd)tct. ^nb ift @otic0 crnftlict)er wille, ba6 tx>ir jm in ber ftraff oberrbung, gct)or!am ftnb, 9?id)t nnber jn jur* nen, Sonbcrn t>nere *)cx^cn baju neigen, taS fie bicfe laft, mit (<ii6ttIi;.ocr fiiilff tragcn iroUcn. §llfo fprid)t H-^ctrui^, 3r folt eud) bemutigen t>nter bie getpa'tige f)anb (i)ottc6. 55erfte{)c, bie gcu^aitiglict) ftraffen fan, 33nb nn* bcrumb geiualtiglid) allc bie erretten, bie befcrct twerbcn, »nb jn anruffen, 2Gie in Dauib^ ftraff t»nb crrettung jlt fct)cn. 53nb fold)e (irempcl fol man anfct)atpen.
3um anbern, ?)?u^ man betrad)tcn baS enb, SBar* umb (A)ott bie ftraffen obcr elcnb pbcr r»n0 fomen Icfft, 9icm!id), 9?id)t bae trnr ctpiglid) ttciftoffen tt)crbcn, Son* bccn, tci'^ tv»ir jur ^Scferung pcrmanet t>nb getrieben tt)cr# bcn, t>nb tm (5linb pn*^ bcfercn, t)iib t)crgebung bcr (Siin* bcn t)mb bc^ ^^(^"?)t9i^)Z G^rifti tviUcn, bcgeren, Pnb fic mit ti>art)afftigem glauben anncmen. 53iie in biefem ^ib jugcfagt ift, go tt)ar id) lcbc, fprid)t C^^ott, id) tr»it nidit, tc\& bei vgilnber fterbe, (tonbcrn, ba^ er befcrt wcvtc, t»nb ta^ i*cben ^abe. 2Bic ?J?anaff 6 t»nb ^atug* bonofor, buvd) groffc ftraffcn , jur '^icfciung t)nb cuMgeic Scligfcit bcruffen finb. Qi^nb ift biefcd bcr gcmcine tt>eg jur bcfcrung. Darnmb fprid)t *4-^.mlu^, €o mt geftrafft trcrbcn, ttn'vben tt)ir t>on @ott geu'id)tiget, ba6 unr nici)t init biefer 2Belt cunglid) peat^ovffcn tverbcn. 5?nb rie gan&e .ftirdbc fprid)t in lUiicbea, 3d) tvil bea ^(S^)t9i9l jorn tragcn, benn id) ^abe n)ibcr jn gefiinbiget, 3d) wil abcr in ber ftraff troft »on im t)oflfcn.
LXXXl
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXXXII
3unt britten, (So wir nu Oerqelning ber (Sunben em> ^faf)en, fol ter ©laub fur inib fur ftercfer UH-rten, t>nb feftiglid) i"d)Iie|'|en, ba'^ ticl) C»)ott erl)oren irolle, \e\} bc\) blr, x>nt fterrfe bic^. 5,^nb fcl tiefe .^^offnuni] (eucbten, bag ®ott ta6 elenb aud) In Mefem leben flnetiijlitt) lin^ bcrn n>6lle, oter ganl^ Wi\] nnnen. S[<nb ob tu flleicl) in biefem leben nid>t (.■janlp erL-Mcjt unrft, fo biftu bennovl) dn (Srbc cuMfler ©ellvjfeit.
2Ber alfo im elenb @otte$ geflenmertigfcit, fiiilff, er# lebigunc^ lonb cnMqe Sdicjfeit fil^et, ber fi^et, bae$ t)6beft gut. "tiarumb fan ba6 ber^ unbcrumb frcube I)aben, 3,^nb vvirb alfo burcl) ®ott uv.rcrnmb au^ bem tobe v]e* riffen, onb fulet lebm onb linberuncj ber auijft. 3Son btc; fem troft nnffen ble «^^eiben t»nb O^ottlofen gar nirfit^, Slber nnr follen ©otte^ werbeiffunc] anfdiann-n, »nb glau* ben xnxt) t)offnun9 bamit enoecfen, »nb ftercfen.
^43fal. 33. a)er .<Qmm ift na()e bet) bcncn, bie cin betrubt t)er^ f)aben.
(5fa. 57. @ott Jt>onet in ben betriibten f)er^en, ba3 cr fte wieberumb lebenbic] mad^t.
*)3fal. 49. 9fuff mivl) an in ber not, fo n)l( icf) bid^ crrcttcn, »nb bu fott mid) prciu-n.
S^af^um. 1. 2)er ^-^iJ^lfgfJ ift fliitig, tonb ftcrdfet in ber trubfal, t>nb crfennet, bie auff fn tranvcn.
!Dlefe »nb ber](eid)en (£prud)e fol man »t>iffen, ttnb offt I^etrad^ten, SSnb aii n)art)afftii]e, ®6tt(id)e »er()eiffun* flcn annemen, tmb nid)t in n)lnb fd^taijen, a(3 locrgebUc^e reben.
>lr foKcn aud^ bie Srem^jel anfd)att>en, tt>ie ®ott Vielen get^olffon ()at, 5(bam, ^eua, l^auib, ?J?anaffe, ^la- bu(]bono'or, bem 6ananei!'d>en S^^i^u^dn etc. 5?((fo ivil er genn«li* aUen ()elffen, bie {n anrr.ffon, ob g(eid} bie leib' ll(t)e ()ulff nid)t vff eine n)ci[e gefctjlet.
!l)enn tvir miiffen biefen \interfd>ieb aud) mercfen. 3)ie enblid)e erlebiy^nng in ennger Seli^]feit, fotlen nnr otlf i^u c]l'.id> (]en>i'oIid) ()offen, n^en^ ojeid) ©otteg nMlIe ift, ba^ nnr in biefem lebrn, nidit lelblid) ganl^ eilebiget ioerbcn, §il^ 3onat()a^, ^ut(\6 iWaccabeu^, vnb v»i(e an- bere, ob fte c\Ukb i>on ?5'^"iiibfn erftod)in nn-vben, fmb fte bennod) ®ott gofi((iv], vnb (^'rben euMger (Se(ii;feit, fiil;n mid) tro|t in jren ()evl^en. 911 o fprid)t ^sob im 13. C?a; ))lt. Ql^enn cr mld) gleict) t6btet, fo n>it Irh tennoc^ v>ff in ^offen.
2)ic ^Ktlidv ertebiguttg in blefem Scbcn, ift nld)t
mklahth.oper VOL. XXlll.
g(eld> 1)em ®ott ftat bicfeS au5 fonberlid)em ?Kat a\\o bcdiloffen, ba^ bie .?fira)e in biefem ?ebfn, v^nter bem (Jrcu^ feln fol. 2(ud) nn( er ben glauben in t>n^ wben, !l;arumb foUen nnr jm nid)t jeit v>nb maf^ boftim* men. '^tem, in ftraffen nn( er aud) feine ®e-ed>tigfeit er^Mgen. 5?nb (inbert bennod) ben jorn mlt 33avm()er^ig* feit.
bet.
^fal. 77. (Sr I)at nic^t ben gan^en jorn angcjun*
^ofca 11. "^J?ein -^er^ ift mit barmf)er0igfeit bewcgt, lonb id) voli ben grim melnc^ jorn^ nld)t auiSfd)utten
3oel 2. 2)er «^(§J)t9? ift barmf)er^lg, Mb rewet jn
bie ftraffe.
felt.
^abacuc, 3m jorn gebendfeflu an beine barm()er(3ig?
2)arumb, ob ti^ol ble (elb(ld)e er(ebigung v>ng(eid) ift, fo ift bennod) bein ®(aub vnib anruffung, v>nb boffnung, nid)t v>ergeb(ld), Sonbfvn er(anget getin6(id) (inberung ber ftrafffu vntb bc^ (^lenbeg, v>nb erlanget offt gan^je erlebl* gung, nne T)aulb V)nb ^lJJonaffee , nnberumb jum itonig* reld) famen.
5?nb In aden biefen 2Irtife(n v>om !j;rofi, fotlcn n>ir ju g(eid) ben ^(S^)i:)i9J 6f)riftnm anid)au^.n. (^•vft(ict) Ifi er ba<S aUer l)b\)c\t (5rompe( ber bentut v»nb g^bult, 1)ie# tDcK er bem enngen 53ater, In bem aUer fd)recflid^ften 2ei* ben, ge^orfam getnefen Ifx, foUen \v\x biUid) auc^ nac^ onferer geringcn maf^, geborfam fein.
«
!Darnad) foUen tt?ir nnffcn, ba6 er eben barumb vin> ferc ftraff getragrn ()at, ba^ toir nid)t in ber flraff uer- fincfon, v»nb ennglid) t)iTn>ovfi^e)i werben, Sonbern bae« \vk aUein v»mb biefcb lWittIeri3 nnUen, v>. rgebung unferer 'Sun- ben, vmb gnab i)aben, burd) glauben.
3uin britten, v»on ber v^ulff foUen ti)ir wiffen, ba6 ber (Son ®otte6 eben barumb ntenv"d)lid) 9?atur an fic^ genomen ()at, ba^ er t)i"ilffe t()un, vnb \ii ert).tlten toil, in ^eitl d)en triibfaln, v>nb im tobe. "3)enn tine ein lllJenfvt)? Iid)er ^eib oorfanlet wb ievfelt, tvenn bie 6eel nH'g ift, alfo tiH-re bie gant)e menfd)lid;e 9?atur ennglld> v^.erborben g-trcfen, ivenn fte ber 8on (^Joite'^ nid)t ergriffen ()ette, vnib angi-jcg-n, jr l^brn vnb ®ered)tigfeit ju geben. Tar* umb Ift er bit) vn6 vnib vnu'er jmmanuet. Q.Mib ift bie» fi^ ein ()o()er troft in aUer betriilni'?, gebencfcn, bai5 bii- ne 9?aair aud) bem ^p(^")li)1i'i)? (S()rifto am ()a(ie ()ange, ber nict;t aUein bie ftrarT fiir bid) getragen ()at, (Sontern ift aud) fdb ber ev()alter bicer fct'it\td)en 9?atur, bietuell er fic felb aljo an ud; gcnomcn l;at.
LXXXIII
PHIL. MEL. SCRIPl A DOGMATICA.
LXXXIV
93pm ©ebet
aSa^ ttcnnet ttiatt ©ebet?
'2lntn)ort, 33itten t»nb ^l^nncffagung. 2)tefe jn?e^) ttjevcf, foUen beibe ja g(etd) geilbt werben, 9?nt) jtnb bie t)6t)eften ©otte^bienft. 2)enn barin betracbtet man, n?er @ott ift, me er ftc^ geoffenbarot ^abe, »nb erfennet jn aB atlinec^tig, gnebig, tmb einen »^elffer etc.
SSnb ift 33itten, sergebung ber (Simb, gnab, geiftli< d)e fnb leiblicbe ^iilff, mt gi"iter loon @ott, in gutem geroiffen »nb glauben, »mb be^ ^urbitterg (Sfjrifti fDillen, begeren, t^nb nict)t im ^weiuel ftecfen bleiben, ob bein ge? bet @ott gefeUig, lonb frit^tbar fet).
9?nb mag man ju lonterricl^t biefe orbnung f)alten, baO jum bitten furnemlid) bieie fitnff ftiicf get)6ren.
2)a^ erft, Du folt anfenglid) betrad^tcn, wen bu an* fpredbcn ttJoUift, SBer @ott ift, »nb tt)ie er fict) geoffenbaret f^at. Q3nb folt beine anruffung n)eit »on aUer ^eiben, iiurden onb fecten anruffung abfonbern. 2)enn aI|o fte> f)et gefc^rieben, 2)en .^©3t9t9t beinen @ott foltu anbeten, t)nb jm aUein bienen. !l)arumb fo( bein t)er^ biefen wax^ ^afftigen @ott anfpred)en, ber ftct) biirc^ ben «l^SDlSfiW 3f)eium S^riftum geoffenbaret f)at, 5^nb t)at jeugni^ wn fi^ geben, burd) feine SBunbert^aten, t>ffertt>edung ber S^obten, in'.b anbere. SSnb folt n^eiter betrad^ten, \v>a6 er ifi, 9f?em(id), ein aUmed)tig, ett)ig, einig ivefen, »o( wd^^ f)eit, gutigfeit, gered)tigfeit, barm&er^igfeit, tt)arl)afft, rein t>nb feufc^, freiwiUig. 33nb ba^ in biefem origen SBefen, finb bret) ^erfonen, ber ewige 5>ater, ber (5on 3f)efu0 (S^riftu^, tinb bcr ^petlige @cift, tveld)e ^4^erfonen alle^ erfc^affen ()aben. 5^nb ba^ biefeg tt)ar()afftig @6tt(ic^ 2Befen ben 3J?enfd)en gnebig ftin wll, t>nb trti( fte gett^ig^^ lid) erl)6ren, »nb fe(ig mac^en, »mb be^ .^(iJK0i9? 6f)rifti tt^iUen.
2)ag aUe^ ift n6tifl in aUcr anruffung, anfengiid^ ju betra(^ten, 93nb mageft ju evinncrung bie S^auif beg .£>©^ij)i3f? ($f)rifti, mit bem giauben anf^an^en, g(eid) a(6 Wereftu ielb am ^orban bie jeit geftanben, bei) 3o^anne »nb anbevn ^eiiigcn, ba bie bret) ^jjerfonen tonterfc^iebUci) geoffenfcaret fmb. '
3!)aS anber, S5etrad()tung ber gebot t)om anvuffen, 9Snb tt^avumb ®ctt biefeS gebot gegebcn t)abe, »nb fo gro6 ad)te. @ott feibft treibct bid) jur anvuffung. !l;enn er ttn( vn^ ^e(jfen, t)nb tt)i( babet) evfanb fein, tt)ie er fe^, Sfiemlid), aUmcd^tig, weife, grttig etc. 2)aS lernct man fiirnemiid) in ber anruffunu, baruinb adt)tet er biefen bienft
^od^. 3)enn barin gibt man @ott bie I)6()efte e§re, bamit er t)ntcrfct)ieben ift non aUen Sreaturen.
2)aju foltu et(id;e gebot gebendfen.
'^yiattb. 7. SBittet, fo werbet jr empfa^en.
Suc. 18. '^an fo( aUejeit bitten, nnb nid[)t laf6 ttjerben.
$fa(. 50. 9fiuff ntict) an in ber iiot, fo tt>i( ict) bid^ erretten.
^a^ britte, 23etvac^tung beiberlet^ t>ev^eiffungen, 33on ber @nab, »nb v»on jeit(ict}e'r .^rtlff.
!I)iefe ©prild) reben ^on oergebung ber ©itnben. So^an. 3. 5((fo f)at @ott bie 2Be(t ge(iebt, ba6 er feinen eingebornett©on gegebcn bat, baS a\U bie an jn gduben, nid()t r»er(oven tuerben, fonbevn baS en)ige Icben t)aben. 33itb in 2lctiS (Sap. 10. »nb 3f{om. 3.
SSon je'tli^er t)ii(ff reben folgenbe «er^eiffungen.
'^atttj. 6. (Svftficb fud)et baS reict) @otte5, »nb feine @ered[)tigfeit, @o noirb eud^ biefeS aile^ jugegebcn.
1. !Iimott). 4. 2)ie @ottfe(igfeit ^at Der^eiffungen, bcS i&igen, t)nb beS fitnfftigen SebenS.
^\al. 37. 3wi^ 3''it bc6 ^ungcrS, ttjerben fte gef))el# fet twerben.
3)ag nierbe, @(aub t)nb tiertratt^en, baburd) beiberle^ SSer^eiffungen angenomen tt)erben. 2)enn bie V)erf)eiffun* gcn ftnb bem, ber ite nid)t mit glauben annimet, tiergeb* (ic^. 5Snb ift ^ie fecr ir»o( ju mevcfen, baS biefer @(aub, ber tievgebung bev ©rtnben, nnb @nab annimet, t>mb bee ^@3t3?^3i (S^vifti tt)iUen, aUejeit fuv(eud)ten mii^. !Denn ba6 t)ev^, baS nid)t nevge^ning bev ©iinben t)at, fleud)t fuv @ott etc. 3tem, tv>ev in b6fem geiriffen t)nb bofem fiivfa^ t>evt)avvet, fan aud) nid)t jti @ott t>mb ^itiff fd)vei# en, ©onbevn in aUeni gebet mu«5 befevitng ju @ott fein, t)itb bieiev g(aub von bev @nrtb. 2)avumb fpvict)t bcr ^(£1H9{, 3oI)an. 16. 2Bav(id), wavdd), fage ict) euct), al^» leS tt)ag jv ben 3Satev bitten n)evbet in meinem ^iamen, baS n)ivb er eudt) geben. 3n meinem ??amen, t^a^ ift, im gtauben »nb t>ertrawen »ff bcn Jp(£9i$)v3*i 3t)efum ($t)ri# ftum.
!Sarnad) fofgen bie 33itt ron jeit(id)er ^i"i(ff, 1)a bfeibet ber g(aub in gemein bavauff, ba^ bieic anvuffung nid)t t)evgeb(icf) fei), tnib \e.^t @ott nid)t ^eit ober tveife. tr»enn, ober n)ie er ^eiffen \oi. 2)enn nnr nnffen beibeS, baS ®ott gett):S(icb bie 5firct)e in biefem (eben aud) er^a(# ten it)i(, onb njii bennod), t)a^ fte nntet bem (Siteu^ fe^.
LXXXV
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
LXXXVI
93nb mu5 ber (Mlaub t)on ber gnab t»nb ^offnung ber cwiijen ciloiuni], fcft blcibcn, nnnn glcicl) ®ott bie jcitlidic ftraff »bcr vn6 cicf^cn (cfft. '3ic bie jcitlict)c ftraff »bcr bcn tufcrtcn ^}3{6iier am ©vcul^ ijicng, vnb t)ic( 93?6iber, bie bcfcrt ivcrbcn, glcicbirol bie ftraff tragcn miiffin, t^on tuciyn (^iottlic^cr ovbnung. ^ie mu^ ben# Ttod) bic ^Kci]cl «^iob Mcibcn, '^nb ob er mic^ t6btet, fo nnl id} bennod) vff jn t)offcn.
!l)a6 fiinffte, Sctraditung (]ciftlid>er t)nb Iciblid)er notbuvfft, wa^ man bittcn fol. 2116 ncmlict), n>ir follen nid)t bittcn m^ &on vcrbotcn t)at, Sllei ()iilff in onvcd)^ tcn fad)cn. 9((Ie^ aber bu"? iMi? i]ut ift, nad) ©ottc^ fjc; boten, ba0 fo((en n>ir bitten, QL^cr^cbung bcr ©iinbcn, (5)nab, i^cvftanb, 6tci(fung tmdb bcn Son (S^ottcg ttnb ^cilifjen (-^K-ift, im (^Maubcn r*nb a(Icn tui]cnben, ennqcg lebcn, 3^roft in bctrubni^, (Sd)ul3 nnbcr bie 2^ei'fc( ctc. iDarnad) a''e n6tii]c bincj ju"i .^citlid)cn (cbcn, ©cfunb* t)eit, ^favunfl, gutcn 9iat, »n5 in gemcin, fclige jfird-.cn recjicruni], Sanbfricbcn, bic ?5nid)te bcr (Svbcn, I6b(id)e tt)e(t(i(^c 3f{ei]imcnt, n-^olfavt beincr eignen Jlinbcr ctc
2)icfe6 allt^ nnl @ott bci) jm (3cfud}t fjaben, ba6 n>ir lernen, ta^ er nn-ife t?nb gut ift, 33nb f^d)? barumb 'old)e ©litcr, bicfe^ ]\i evtcnncn. ^tcm, ba5 cr fclb nviv^afftig^ li^ ba6 mcnfdilid)c Icben crt)altc, SL^nb nioKc fonbcv(id) bcr 5?ird^cn imib fcincS <Bon6 n>i((cn , t)u(ffc tt)un, 23iib frt)alte vnb fd)""i^e fie, burct) tcinen <Son 3t)efum (5^riftum, nnbcr atle iXcufcI. 5?nb in ©umuia, ernftlic^ (5)ebet ift t^o^c 2Cci(?t)eit, vnb (evnct ein ^JO^cnfd) fecr v>ic( in fold^er bctrac^tung. 3}aiumb foUen bie *)3rcbi(]cr bae 3?oIcf jum @cbct i'fft rcrmancn, vnb jncn bie gcmcine form, bi^- bcr «^(5^)i9t ^t)riftu^ fclb ccmad)t bat, trcn^Iicb erfleren. 3)a6 jie )r fclb^ notburfft barcin faffcn lerncn.
3um bitten jv^ort aud^ atlejeit 3)ancffagunfl, n>ie 5?aulug fprid)t 1. ?t?cff, 5. 3r fotlt alle icit beten, t)nb in atlcn gabcn bancfcn.
5?nb ^^a\. 50. 9iuff mid) an in ber not, fo n)it id) tld^ erretttn, t)nb bu folt mic^ prei^^n etc.
(S6 ift jumal t^nglcid), ricl fobbcrn, t>nb ntd^tn^otlcn bancfen. 2)avunib foUcn wir vnS audo ju ^e.01id)cr bancf,'a,iUPg crnncfcn, vnb nnffcn, ba^ (^jott bancfbaiftit fovbcrt, 9.Mib ftnb jtvo gvoffev Jlugcnbcn in bie bancf^ Inirfcit gcfaffct, 5l>Mibcit vnb gcrcd^tigfcit. SSavbcit be^ fennct, ron luclctem bie n>oltt)at t)cvfome, C» ered)tigfcit iHTpflid)tet bic^ bcm aBoItbctcr wibcrumb ju bienen.
5Snb forbert (Sott furncmticf) biefe SBar^cit von t>n6, tCi^ nnr erfcnncn t>nb bcfnncn, ba^ ev ber ^clffer u\), ban;it nnr alfo jn auct) crfennen lerncn , t>nb nnffcn , ba(5 er n^cife fn^ gut ift etc. U^nb nnffcn, ba(J er v»n^ t)mb fce^ ^(i3iOi9e (^f)rifti iviUen, vnb burct; jn, ^filffe t^ut.
Q3nb bamit baS 53otcf ftd) gen)et)ne jur betrad)tung, n)en fie anfpred)en, t)nb ju bctrad^tung bcr ^^^erfoncn, mag man jncn biefe ober bergteid)en form fiirfagen.
D SlUmcc&tiger, roar^afftiger @ott, etr>iger t)nb eini# g^r 3Sater t)nfer6 J^eilanbc^ 3f)efu (5t)rifti, fampt beinem Hingebornen 6on, t)nb ^eiligen @eift, (Srfc^affer ^imetd t)nb ber (5rbcn, ber (Sngcln, ^D^enfd)en, t)nb aUcr (S^vea* turn, bcr bu bift wcife, giitig, gercd)t, tv.ut)afftig, rcin, barmt)crt^ig t)nb frct)tr»iUig , ^d) bcfcnne, ba^ icb Iciber etn armer fiinbiger ^XI^enfd) bin , 2Snb ift mir ^cr^Iic^ leib, ta^ id) bid) erjiirnet t)abe. 3*^ bitte bid) aber, bu woUcft mir gncbiglic^ a\k meine ®itnbe tjcrgeben, t)nb mid) gerccl)t mad)cn, vmb beinc^ aUcrtiebften iSon6 3^cfu (St)vjifti triUcn, t3nb burd) fn, 2)er fiir t)nfere (Siinb cin DpfTcr gcirefcn ift, 9Bnb am (Jvcu^ geftorben, 93nb ift triberumb aue^ bem tob rffcrftanben, t)nb tebet in etrig? fcit, 33nfc ift auS onau6fprcd)Iic^er treie^cit rnb bacmf)er* ^igfeit, jum ''ITfittler, 3Serfiiner, ^itrbitter fi"tr t)ng, rnb €cligmad^er georbnet. 3Snb ntoUcft mid) rmb fcinet trit# len, rnb buru) jn, mit bem «^eiligcn ®eift fiir pnb fitt i)ciligcn, juin etrigen ?eben, t>nb mid) regieren, ba5 id^ bid) trarbafftigen @ott red)t erfenne, t)nb in red}tcm (*}lau* ben onruff.', ^nb bae* id) bir biene in red)tem @ct)or'iam, t)nb nid)t in jrrt^um ober Siinben faUe. 2)u iroUeft cud) fiir t)nb fitr in biefcm Sanbe bir ein red^te, t)cilige Si'\xd)c famlcn, rnb gnebig!id) erf)alten, t)nb felige 9fiegi* mcnt t)nb narung geben, tjiib aUejeit t)nfer tjnb rnferet armcn ^inblin Icib rnb ®eet beiraren.
2!iefe6 aUe^ n^oUefl gnebiglidt) t^un, t)mb beine6 liebcn @on6 n)iUen, ber getri^lid^ tjnfer fcuff^cn ^oret, rnb fitr rn^ bittet. 93nb glcuben n)ir, ba^ rnfer an« ruffung tjmb feinet wiUen bir gefeUig, rnb nidjt tjergeblidt) fct). Ciedo Domine, sed opem fer imbecillitati meae, Amen.
D ^mdi 3l)efu 6f)rit*te, aUmed)tiger ©otteS @on, V>nb beg cirigcn Q3ater5 ebcnbilb, @ott rnb ?[Renfd), bet bu fiir rnfere @t"tnb am (5reut^ gcftorben bift, rnb n)iber* umb an^ bem 3;obe rffcrftanbcn , rnb Icbefi rnb rcgireft in ctingfcit, ^nh bift jnm 9}?ittler tjnb @nabenftuel rer* ovbnct, rnb t)aft gefprocben, ^omet ju mir, aWt bie \x geingftet wib beiaben )ei*i, 3d() tvil euct; crquicfen, 3d£) bilte bict), bu troUcft mir gncbiglid) meine fitnb rergeben, VKb fitr mid) armcn Siinbcr giirbittcr fein, vtib mid^ gcvcd)t madtjen, rnb mit beincm ^'^ciligen @cift, jum etri* gcn ?eiten ^(itigen rnb regicren. 1)u tt)oUcft aucf) fiit rnb fi"tr -in biefen l^anben bir einc ctvige Jitird}e famlcn, ^^nb tvoUeft gute JKegimcnt geben, rnb rn(3 tviber bic Z(n\d bctvarcn, 3Bie gefpvod)en ift. 2)er <Bame bet gvatvcii trirb ber €d)Iai:gcn ben i?opff jertrettcn. S3nb bu ^(SOiOt 3t)efu (S^rifte, aUmcd)tiger @ottc^ (£on, ijaft gefprod)en, 3?iemanb trirb mit mcine (£d)cflin au6 meU nen t}enben teiffcn, ?tmen.
5*
LXXXVII
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
LXXXVIir
D (Fwiger, aUmed^ti^cr ^eifiger @eifi, ir>a't{)iifftii3, ftjitii] »nb feuic^, ter bu vom euMgm SSater vnt> cwigen ©on au6i}o^eft, »nb imvbeft cjefanb in bev ©leubigen ^cr^ ^en, in jncn frcub an ©ott, ernftliu)e anruffung, U\i\d)> l^cit, iMib alle Suc]enbcn anjujiinben vnb ju unvcfon, 2Bie @ott fpridit, 3d)" wil t>ff bie (Sinwoner ^erufalcm an^^ Qicffen ben @eift ber (Mnaben »nb be6 ©cbetS, 3c^ bitte bid), bu woUeft in :neincm l;er^en wo^nen, vnb mcin l)cv^ ju rechtcr befcvung ^u ®ott, ju red)tcr @ottc^ fuvd)t, ju tcavbafftiger Sere vnb ©laubcn, Dnb jur i^ieb ju @ott treiben, t»nb b.ivin mein tjcxi^ feft madben, ba6 id) bcn tvavt^afftigen ®ott, 5^ater i^nfev^ ^^(S?}i3i9? 3&eiu (Sl)vifti, »nb bcn 8on S^eium Sfcriftum bcn -llfittler, t)r.b bid) ,^ei(igen (*)eift, red)t erfenne, ved)t ei)rc, v)nb red)t anruffc, Dnb am ^(L^9iJ)i9? (5brifto, burd^ beinc tvirrfung, troft »nb {)offnung tiabe, 5SoUeft aucl) in mcinem t)erl)ci, aUei ge^ ^oriam geqen d^ott, gebult, {eufd)t)cit, vnb atle 2ugenb;n, tvirrfcn, onb micb ftevcfcn »nb bemaren vviber aUe Xeufc!, itiibcr nUe lugen, «nb iviber aUe boie anrci^ung, ba3 id) nid^t in irt^um tnb in fiinbc faUe.
2)u ^eiligcr ®eift ve5 ervigen 55ater3, 'onb eit*ig?n 6on0 jlfiefu (l^rifti, tuoUeft au<^ in ber 5iir^cn @ottc(?, in ber ^^rebiger ber^cn txjobnen, t>nb fic ^^u (botM licbe, jur SBar^cit vnb (^inigfeit leiten, t^nb burd^ fre ^rebigt freff* tiglid^ bcr ^)J?enfd)en I)er^en ju@ott bcferen.
2Bottcft auc^ in bcr weltlid^en 9?egenten fier^en wof>* ncn, fie ju ©otte^ (ieb, jur gerect)tigfeit, lugcnb unb frie* ben, t)nb ju feliger regierung treiben, »nb barin ftercfen.
X)iefe6 afle3 ivoUefi gnebiglid) u>ircfen x>ou inegen be« ^JPiittlerS Dnfer^ «^errn S^efu Sf)rifti, 2lmen.
D SlUmc^tigcr, it»arl)afftigcr ®ott, emigcr tinb eini* ger ^^ater m\ex6 ^eilanbcS !36efu S^rifti, fampt beincm eingcbornen <Bon, »nb ^peiligen @eift, @rfd)affL'r ^;met5 t»nb ber (Srben, ber (S"ngeln t>nb ^>Jieni'd^cn, tmb aUcr Grcaturcn, bcr bu bift aBeife, @utig, ®ercd)t, SCarbajf^ tig, ^ein, ^Barmf^ev^ig cnb grei^nnUig, 3d) ba.icfe biv mit ^cr^cn, fur ([Ui gnaben »nb n)oItI),Uen, bie fo intl imb io gro^ finb, ba^ man fte nid^t erjelen ober gnugfam bcbencfen fan.
G^rftlic^ aber bancf id) bir, baS bu bici) gnebiglid) ben 9J?en'"d)cn geoffenbaret i)(\ft, vnb f^aft beincn licben (Son 'jl)efum ($I)viftum jum 'iWittlcr, 33eriuner t»nb Scligj mad)cr gcovbnet,- t)nb ju t>n^ gefai.b, vnb nnlt ini^ buvcl) jn fclig m.K{)cn, J*")aft aud) ba^u bcin (Suaiigclium g;ben, vnb famlcft ein eivige it'ird)en, onb t)eiligeft fie mit bei^
nem ^eiltgen @eifl, ju ett>iger (Seligfeit. ^aft audt) midi) avmcn Sunber, ju bie!'cv gvoffcn gnab beruffen, Snb oer> gibcft mir meine fiinbe gncbiglid), t»nb nimeft mid) an ju gnabcn, t>mb beine^ (Soni^ nnUen, t>nb neigcft mcin ^er^ mit glauben ;;u bir, buvc^ ben ^ciligen ©eift. @ibe^ t»n5 aud) leben, gefunr^cit, narung , (5t)viftlid)c regiment, redirc Serc, 53en)aveft toiifcve arme ^inblin t»nb »nferc .i^uttlin.
?^ur bicfe onb anberc n>o{tf)aten, bie ic^ leiber nid)t aitc bcbencfcn fan, bancf id) bir mit .^cr^en, 93nb bitte bict), bu n^oflcft mir gnebig fcin, fmb bcineg (gon^ roil? len, !Da^ icb nid)t M^ bctn fcinb t>nb leftcrev in cDigfeit venDovffen UHrbc, €o;ibern t)abc in enngfcit freube an bir, fnb moge bir ewiglid^ bancfen, vnb bid) preifcn, 2imen.
S3on 2{nruffung t)er fleftorknen ^eitigem
Sji^ au^ recj)t, ba^ man bic gcjtorbenen ^ciligen aniuffct?
21ntn)ort, Dic gefiorbene ^OJenfdben anruffen, ifl einc 6ffentlid)c ^eibnifd)e Slbgotterci) tnib fd)rerflid^e ©unbe, t>ab verblenbung ber red)ten Slnrufjung. 2)enn atfo ifl gcfd)vicben, aT?att. 4. !Dcn ^^(SJK^Sf? bcinen @ott fohu, anruffen, ttnb fm aUein bienen.
^iefc ttjort gebicten offentlid), ba3 man aUein ®ott anruffcn fol. 3?nb folget barau^, voa^ C06ttli(f)c 'J)J?ajeftet gcbeut anjubetcn, ba^ ift gciri^Iic^ @ott. 511^, ben i|)(SDi9i?^ (SI)ri|}um gebicten, bie @6ttlid)en Spriic^ am\ jubeten, iDarumb ift'^ flar, M^ er n)art)afftiger @ott ifl.'
3?nb mag ju anteitung ber ?eute, biefe t)rfad[) babc^ gcfagt mevben. SBcnn man cin onfic^tbar mefcn anrufft, fo ^elt man baffclbig fiir aUmcd)tig, 2113 nemfid), ba^ c? aUer 3)ieni'd)en ^cr^cn erfenncn fonne, t^nb snterf^^cibcn ^eudbefcy t)nb ^er^fic^e anruffung. '^u ift gcn>i0fict), bad aUciu ®ott aUmcd)tig ifi, t^nb aUein bie f)cr^en cvftnt vnb rid^tet. Darumb ift^ offentlid), ba^ man aUcin @ott anruffen fol.
'Die anber »rfad), 1. 2^im. 2. ifi gefd)rieben, (SS ifl ein ciniger l)?ittler, jn)i;'cben @ott onb ben l\Renfct)en, bet l>)?cnfd) (if)riftu5 3f)efu§. 5Snb gc^oren »u bc^ ^jD^ittler^. C^l)re, bicfc ^^nnn) emptcr, Ta^ cr bcr vf)oI)epvicftcr \e\)/ ber in ba^ Jp)eiligft)um gef)ct, tab ift, bcr ®otte6 ^cMm- fid)cn ^at^ t>nb nnUcn fif^et, erfcHnct aud) aUer Wem fct)en f)er5>cn t)nb feuffl>cj., 3)arumb ift cr aud; @ott. 3tem,
LXXIX
II. EXAMEN OKHINANDOEUM.
LXXXX
ba^ fr vn3 nit6 flottlid^em iRat jitm ^S^rfuntr, ®natcn=' ftucl t»nb gurbittev ijcov^nct iVy, ta^ ))m tie j]6ttlid)e ?)?aieftet, vmb bieie? ^jcrmnere unllen, Qncbii} fein, »nb »n0 erI)6ren.wi5Ue, -i^nb ba^ m^ ticfeS burcl} ©ottc? n>ort «ertiinbicjct feij.
iDarumb foden it)ir* in aller ?lnru[fung biefcn einigen a}?ittlcr, bcn ^($^)ir]^}? 3t)eium (S[)riftum anfcbaWcn, vnb t)ff jn v>crtran>cn , bad t»n6 C^Jott gnebig fein, mib er^o^ rcn troUe, umb tkic^ W\ttU'x6 »inUcn, bcr in ba6 ^ei- Iii]t{)um gct)ct, t)nb ©otico rat »nb nnUcn aUcjctt an- fchawct, (Sil)et aud) vnfere f)ei^cn lonb fcult^en, 33nb ift ber ^^erfiuier, 9?emlid^, ber Son ©otte^ 2^m^ (5^riftu3.
!Darau^ ift nu flar, ba5 graufame Slbgotterei? ift, anbere 93nttler, ncmlid) bie gcftorbcu'' 5J?en''d)en ju tld)? ten, vnb burc^ anbcre cinen jutvit ju ®ott fiirncmcn, ©nb ber gottlic^en ^Waieftat eine anbere orbnung mad)en.
tJie britte i^rfad^, '!!0'?an fol feinen ©otte^bienf^ »nb anruffung in bic ^ivc^e einfuren, one ©otte^ n>ort. 9?u ift offentlid), ba§ t>on bcr gcftorbcnen ^\)?enfd)en anruffung fein ®otte6 tvort, ober (Srempel, in ®6ttlicl)cr ©ct)rifft au^gcbrucft ift.
!I)ie vierbte wrfa^, 3n ber Slnruffung fol glauben fcin, ber ®ottei3 wort ficibe, ba6 ®ott foId)er bienft 0e== fellig fe^. !Da$ fan in ber geftorbenen ^eiligen Slnruffung QU(^ ni^t fein.
5tu5 bietem aUen i|l flar, bad gantj notig ift, bcr geflorbenen f)ciligen anruffung ju ftraffcn, »nb ta^S SL^oIcf jum «!^(^9??)i9? (S^rifto ^u n^eifen. ^nb wien>ol jtjunb »icl 6op^iftercV gei'ud}t mivb, biefe Qlbg6ttild)e, ^cibnifd^e 0en)onf)eit ju er^alten, Bo ift bod^ offentlid), ba^ baburc^ ba^ ampt be^ J2)(^J)i;K9^ (5I)vifti yerbltnbet tvirb.
3tem, fo jemanb bie I)eUigen 5)?cnf^en aud^ als ^elffer anruffet, nie loiel 3bepfilic^e gefeng^ lauten, ber macbt 6ffentlid) Slbgotterei) ang incn. 2Bie bie ^ciben aUerle^ 2lbg6tter gemadjt f)abcit.
2Bie aber »on ^cn ^ciligen rec^t ju prebigen fev), ba3 nu-rbcn bie gelarten ^aftorc^ '"elb6 nnffcn, -i^nb mag man bie anbern bevic^ten, 9?cmlid), ba6 nian bie ^iflo* rien teon anfang lerne, irelcben 'iWenfd^cn ftd) (Mott gcof^ fenbaret ^at, lonb fcin 2Bort gegeben. ^i>nb nH'ld)e ?ere ju febcr jeit bie ^ciligcn gcprcbigt t>nb gcftrittcn f)aben, bao nnr burd) fr jeugnie^ gcftcrcfct nuTbcn. 3tcm, nne bie ifivd)e fiir vnb fuv initcv bcnv^ireut^ gcrocfen fci^, vnb 0(cid}n^ol buvd^ (^)6ttlid)e ^>}?ad)t erl^altcn ctc. IMtb foUcn bie gelarten ^^^aftorcg vff bie anbcrn ad)t I)aben, baS nidjt in foldie ^^rebigt irt^um eingemenget mevben.
3Son bcu (Seremonien, Me \)on SKem tct^eu in icx ^irct^cn erba^t fmb*
Sft^ auc^ xc6)t, H^ bte 9)lcnfd)en cxii6)tet
l)abcn, untcrfc^ieio ber (Speife, bellimpte tage
ju faficn, ®^e tJcvBotcn, SDJunc^erct)
auffgeric^t? etc.
2lntn>ori, iS^ ift tnret^t lonb Slbgottcrct), tia^ ^'Wcn* fc^eii auffcr ©otte^ n^ort, ?ere t*on ®ottcg wcfen t*nb mU lcn, ober ®ctte0bicnft ertict)ten. 2)enn bie SfJegel ift gan^ offcntlid), ^33^-ittl). 15. 33ergebli* el)ren ftc mid) mit ^Weni^en geboten. ®ott n)it crfanb, angcruffen tinb geef)rct fein, nnc er \id) felb6 au6 groffer barml)cr$igfeit, burcl) fcin 2Cort geoffenbaret I)at. Slber mc ber 3;eufel bie <lQem im 4-^arabig t>on @otte6 wort, auff eigene ge* bancfcn frtret, alfo ernad), I)abcn bie v!P)ciben ®otte6 n^ort oerlaffen, »nb graufamlid) eigene fantafeien oon ®ott ertic^tc!. ^no mandjtvlci) ®6ttcr vuD njcrcf furgencmcn, dnblic^ aud) lD?enfct)en jum Dpffer getobtct ttc.
Sllfo fmb bie i?c§cr »nb ^Df^abometf) , aud) burd) bie ^eufel getriebcn, "onb t>on ®ottci3 n^ort gcnnd)en, tmb I)a« ben anbere @6tter t>nb anbere ®otte>3bicnft gemad)t. Q3nb mit biefer njeife fd)Icid)t aUejeit blc 5lbg6ttcre^ in bic 5iBcIt, fo man loon ®otte6 wxt Weic^et, tinb folget eignen fantafeien.
5lIfo f)aben S3apft »nb 3J?und)e @otte6 wort «crlaf* fen, t)nb cigne ®otte^bienft t>ffgerict)t , C5I)e »crbot, l^nter» fd)ieb ber fj^cife, «^ciligcn anruffung, gcb»t t>on erjelung ber ©iinben, vnb 6atiSfactio, 35epftlid)e ^JO^cfS, ^})iund)e# re^ etc. Qinb I)aben an fold^c jre n>ercf biefe lefterung angcf)cnget, bvi6 bicfe twcrcf fcrgcbung ber fiinben t>er:» biencn. "5Beid)e5 ^ffcntlic^ ift bem ^(J^3i3fi (S^rifto fcinc eigene ©f)-e geraubet.
!Diefc irtt)um fol man ftraffen vnb vcrlaffen, S?nb bieien 9?egcln folgen, ^iBer ein anber (Juai^gcUum prcbi* get, fol verfluc^t fcin. 3tcm, 'Man fol ®ott mcl)r gc* ^orfam fein benn ben ^IRcnfd^en.
2)arumb foltcn roir jt^uiib md) 23efentni3 tl)un, 9?id}t bie 33epftlid;en irtbum, 3nterim, SBiberteuffcrev etc. an^
XCI
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
XCII
nemen, ©onbern in reiner, gottlicber Sere be6 (Sunngelii Meiben.
9Snb fotten @Iaub lonb SCercf burcb ©ottcei 2Gort tegirct werbcn, \vk bcr ^vopt)ct fpvid)t, Lucerna pedi- bus meis verbum tuum. Q3nb fmb aUt (^efeu, bie tt)iber (S)6ttlicl)e gcbot ftrciten, muedit.
5\arumb, alle bie ^crfoncn, njctdben ber ©bfftanb notig ift, foUcn in (^t^cUcbcr fcufcl)eit lebcn. !I)cnii ®ott jiirnct ernft(icl) t)ber rn^uctit, i?nb alle t)ermifcl^ung nnbcr feine (Sebot. Gr fclb ift rcin t>nb feufd), ^iJnb unl, bag h)ir jm glcicfiformig fein, nad) fcincr Drbnung, vnb »11? terfdjeib mcrcfcn, jnnffd)en ^eufd^cit »nb v^njud)t, U.^nb in erfcnnen, al3 cinen rcincn (S3ott, bcr ^cuidicit licbct, inib bagcgcn nnffcn, baS bie Jeufcl vnrcine ©ciftcr ruib , vui' trcibcn graufam(i(^ ju a((cv!ct) tnjud^t onb 35(utfd)anbcn, ®ott jur fd)madb t»nb ocvbric^, lonb bcn armcn 4^?cn!dicn ju fdiaben. Xem jie unffen, baS fecr groffe ftraffcn ,\eit^ I!d> vnb cnng(id), nad^ bcr t)njud)t fo(gcn, tr>ie bic ftraffcu ©oloma, snb bcr (Sanancer etc. beiiH'ifen.
2?nb ift bod) ju bcflagen, ba6 ber IJeufcI bie elenbe 9}?enfd)I.d)e 3f?atur, fo mand)crlcv ju graufamcr vnrcinigr^ fcit trcibct. ^-nb ift noc!^ mcljr ju bcKagcn, bad foid}c Sunbcn gefitcrcft i^nb gcmcbrct n>evbcn, burc^ bicfcn fd)cin, bae bie Scpft tmb *}3?und)e, bag (5t)ci>crlot fiir ein befonbcr ^eitig iverd furgeben, \»iber f(are 6ffent(id)c (DotteS ivort.
Darumb fol ben ^ricftern t>nb ^erfoncn, bie in ^lof^ern gcn^efen fmb, e^clid^ ju iverben, nad; (5f)vift(ict)cr orbnung, jugciaffen fein.
93nb follen bie ?cut )oon anbern SO?en''d)en gcbotcn in bcr 5iird)cn, audb ^'''C^t »ntcrrid)t wcrben, ba^ ftc wif* fen, ba^ aUcin bicfe wcrrf (^jottc^bienft finb, bie ^)ott gc* botcn bat, U^nb a(fo a((dn, fo fie in rcdbtcm glaubcn jum J^(S1R?}i9? (SI)rtfto gefd)el)ert. ^Bnb mag man bie »nnu^cn Gercmonicn gan^j vntcrlaffcn.
5Iber (SontagS feier, t)nb etlid)e anbcre 5^cft, t)nb orbnung bcr ^^iftcricn, bcr jeit nacJb, im Icfcn, ftngen, ^^rcbigcn, 21(6 t>cn bcr ©cburt (^^iiftt, ?cibcn, U>ffcrftc()cn, ,^imc(fart, Scnbung bcg ^ci(igcn i^Jciftcg ctc. ^aitcn unr, 2)amit 6ffcnt(ic^c, c^r(idbc »criam(ung blcibcn, ju crbai- tui'g bc^ 6ffcnt!id)cn '>VI?iniftcrii tnb *|?rcbigampt6. !Denn Une brobcn offt gcfagt ift, ^)ottc6 unlle ift,' ba6 uin (^uan-: gctium 6ffcnt(id) gcprcbigt ucrbc, U.^nb erl)c(t ba^u fclb gncbig(id) cl)v(id)e pcrfamdmgcn. 3'it aber »nb ftunbcn, Icfft cr bie ^4-^aftorcg, fampt bcr 5fird)en, nad) gc(cgcn^<'it ovbncn. 9^nb fol fo(d)c Dvbnung rcd)t t>crftanbcn u^^cvbcn, ba6 bie gcunffen bamit nid)t vcrunrrct tvcrbcn, ynb bcn- nod) bac< ^.^rcbigampt, reid)ung bc6 ©acramcnt^, fempt(id) ®''bet t>nb !t)ancffagung, jftd)tig!id) gel)altcn ivcrbe, 5^nb M 5^oIcf gerne »nb tjlciiftg babev fci;.
aSon 6t)tiftlic^er grei^eit
mi^ tjl (T^njllic^e frci^cit?
5lntwort, (£f)rift!id)e fvci^cit ift crft!id) bicfe bof)^ Pn* au6fpvcd)tid)c gr.ab, ta§ u>ir cn t>nfcre vcrbicnft t>mb bc3 ^(S9i))i^J? Gbrifti uiiilcn, t>cvgcbung bcr (giutbcn babcn, inib gcrcd)t finb, bag ift, ^iott gcfctlig, burd) bcn glau* bcn, cb g(cicl) in bicfcm cicnbcn lebcn nod) »ic( fd)U)ad^eit t)nb Sunb an t)nd f(cbt.
3?nb ^neitcr ift bicV g'eif)cit, ba6 bcr S^m^ (Sf^xu ftu6 idb, t>n^ au^ bcr ^^cdc jcud>t, tnib tvoft onb Icbcn in iniS U)ircfct, tnib gibct t^n^ fcinen ^ci(igcn &dft, fdnl^t t>n6 unber bie 5cufe(, t>nb crt)clt t>n6 uninberbar* (id), t)nb gibt t>n6 inb!id) cwige Sctigfcit, barin uiir gan^ x^on (Siinbcn, Job, Jcufc^n t>nb atlcm c(cnbc frc^ ftnb, tnib ^vi^ocn cwigc^ ?cbcn tnib cu>ige (^iercditigfeit. U^on allcn bieten fad)cn rcbct bcr ^(JOi^Jt, ba er fprid)t, 2Ccnn cucb ber €on frci) mact)en unrb, fo feib fr t»ar()afftig(id) frci).
(Jrnad) folget aucb biefe ^Vreibeit, ba^ S^riften nid)t fodcn bc!abcn icin mit bcn (Scrcmonicn, obcr ^4?i"irgcr(id)en Dtcgimcnt '')Jlc^\. 3tem, ta^ fic nid)t foUcn gefangcn lcin, mit ^crcmo-nicn oon "J)^-n d)cn gcovbncr. Sonbcvn t'o(!en unffen, t^a^ fo(d)e Scrcmonicn von 9J?cn!d)cn gcmad)t, nid)t ^~*ottcebicitft ftnb. Tag aud) t>ntcvlaffung bcric(bi# gcn nid)t Siinbe t"ci). SBic (£. ^j3au(u^ iprid)t jun (So-- loffcri: am "2 (Sapitct, 9(icmanb fo( cud) rid)tcn t)on pn* tcrfct)icb ber fptife, obcr tvancfc^, ober von Bci»'ttagen etc.
SScn ben brcicn teilcn im ©cfc^e SWofe*
(S-6 i(} f)od) notig, ba6 alle vcrftcnbige (5[)rift!id)e mcn''cbcn, bauon cin ,vm!idicn t>cvf«aiib I)abcn, u^ie t>nb U^uvimb (S^ott ba^ rcgimcnt jitacl a(fo mit UH'(t(id)cr rc* gicruiig, an cincm g^unffcn ort, t>nb t>ff bcjltimptc jcit georbnct f)at, 53itb ift bicfe^ bie ff.rncmcftc prfact).
©ottc^ allcr gncbigftcr u>ille ift, ba^ unr fcincn Sort 3I)erum (5t)viftum cvfcnncn, tntb t)ml> biciV^ unllcn, i'am(ct er jm fur tnib fiir einc ifivdt)c, in mcni'd)!id)cm gc''d)(ec^t.
2)amit nu gcu^i^ U)cre, r:o bcr ^6"?)?))? 3I)efu^ (5i)ri# ftuS folte gcborn un-vbcn, tnib prcbigcn, lcibcn, an^ bcni tobe u>ibcrumb in ba^ (cbcn t>ff.'rftcl)cn, tnb ^Wivafct tf)un, jum J'ugni? bcr Scrc, I)at @ott ba^ t)o!rf ';3frac( v>ou a((cn ^cibcn abgcionbcvt, t>nb bicicm ^i^o(cf cin cigcn u>c(t* (id) 9icgimcnt i^cftcllct, pnb einen €tam bavin erncnnct, ou^ u>elct)cm ber «iP^^-ilanb 9)(eifta6 folt gcborcn un-rbcn, t>nb f)at jnen ein pla^ eingebcn, ber tuol bcfant geu)e|en,
XCllI
II. EXAMKN ORDINANDORUM.
XCIV
jWiffdien ben befantten »nb groffefien .^cnigrcicf^cn, Slffw- ria, (*t)albca, ^o^pto, fd)ier ttff bcm mittd bcr (Srbcn. QSnb t)at (^)c>tt gro^e i^ivafel fur iMib fm, in bicfcm ^^olcf offcntlid) gctf)an, 2)a3 man gcwif^lic^ nniftc, ba^ bicfc ci# nige Scre rccl)t n^crc, tDcld:c in t^icfcm iColcf burd) fcine *i?rop().'tcn gcprcbigt ift, cnb ba? in bicfcm ^Boid bcrgon (^ottc(3 crfd)cincn wurbe, mib fcin grog rounbcrbarlid) SDercf au6ri^ten.
Taju l)at @ott i>lfo bicfcm 3Solcf ein euffcrlid) 9te* gimcnt gcfaffct, bag oom Slug^ug au^ @g))pto, bi3 jum Seibeu »nb jur »ffcrftcf)ung (Jl)rifti, 1543 3ar gcftan- ben ift.
3Snb ift aud) ein befonbcre tDott^at &otk^ gcwefen, ba6 er alfo eine g:u>lffe ©diulc ))ffgcrid)tct, onb fo lange- jeit er{)altcn f)at, 2)auon man gcivi^lid^ g^unifft ^at, ba^ barin g6ttlid)e wart)eit, onb ettid^e red;te Screr, fiir t)nb fur ju finbcu ivaven.
5lBo nu u^etttic^e 3?cgimcnt ftnb, ba miiffcn S3urgcr# lid)e gefc^ fein, t)on gcvic^tcn mib ftvaffcn bcr groben la^ ftern, oon (^rbfd}afftcn, oon fcuffcn »nb oevieuffcn et.c.
•i^nb fcamit biefe^ 5Bolcf, mit 6ffentticf)en ftaren tonter* fd^ieben non bcn ^l^cibcn abgefonbcrt vccrc, ftnb babci) »iet (Scremonicn, i>on »ntcrfd)icb bcr Speife, t)on ^e\Un t»nb Dpffern, gcovbnet. 33nb bicwcit ber ^}J?cfrias3 ^at in biefem ^JSotd erfd)euu'n foUcn, finb bie Scrcmonicn ju gleid) ^Bilbcr vnb erinnerung gcwefcn oon ^D^cffia, 2U3 ba^ Dftcrlamb etc. i^ab ift in fmnma ein fecr fd^on, jicrlicl^ 9{cgimcnt gen)efen, beegtcid)en fonft »ff erben fein £6nigreici) gcfct)cn ift.
9?ebcn bicfen ;^u>eien tciten ber @efe|, bie man ncn* net ludiciales «nb Cereinotiiales, f)at bicfcs 55otcf nod) anbevc, weit ^oticv onb notigev gcbot gc^abt, 2)ic nic^t ein »evgenglid)e Dvbnung ftnb, (£onbevn cu)ige wcis^cit ©ottc^, bic mit cincm fccr fc^wac^cn namcn gcncnnet tvirb, Lex moralis, Snb finb bic '^eiim ©ebot, Die man abcr ocvftet)cn fot, it>ie fte @ott fetbg buvc^ ben ^(S9ft3i9J (5t)viftum, r>nb buvd) bie ^vop^ctcn wnb 2lpo* fteln erflcret ^at.
9f?u ^at (SJott in biefem rcgimcnt Sfvacl befonbere ftraffen lonb gnab erjcigt. Q^nb u kwot ein tcit bauon gcriffen ift, fo ift boo) juba fo lang bticben, bi^ ber Son ^otte^ vnb ^eitanb crfd)icnen ift, fnb in bicfem SSolcf offcutlid) geprc^igct t)at, onb ^cugni^ gcgeben, Tlit groffcn ^33urafeln, vnb ift cin Dpffer u^ovben, t>n^ au6 bem tobc ivibevumb in baes leben Dffcrftauben, lonb l)ai ben ^eitigcn (S)eift gcfenbet etc.
3)arnad) ^at @ott bicfc^ Otcgimcnt nid^t lengct er* ^nlten. <^at aud) bamii bcr 2Bett ein fd}ve(ftid)e jcugnig t)nb erinnetung, iuie er ben ongtaubeu t>nb anbece «Sun^
' bcn ftrafFcn u>olIe, furgeftetlet. 93nb (inb Serufalem t>nb nnbcre 3tcbtc, buicf) bie Otomer graufamtici^ jerftotet
tvovbeu.
•Damit ftnb gefallcn jrc locrgengtid^e @efe§, ludicia- les t»nb Ceremoniales. Q3nb ift in fcincn it)cg @ottc9 ivillc, baS man bicfelbigen wiberumb t)ffrid)tcn fot, S^ie cttidt) mal vngclarte, t>ffriivifd)e l^O^-nncr, ftd) snterftanben ^abcn, bic gcu^6nlii"^cn 9i6mtrd)en 9tcd)t abjutl)un, t)nb mit bcn l^anbgiitcrn anbevc ovbnung ju mad^cn. 22ie l\}h"in^cr t»nb @trau5, mit fatfc^cm fd)ein beS 3ubilei fur* gaben, bie (Scfer folten frei) fein etc.
5lud) l)at ber 33apft, nad) ben ?euitifd)en (Seremo* nien, affcnU)cvcf gemad)t, ^at fict) ju 2lt)avon gemad^t, ^at untevfd)teu ber ©peife geboten. ^at furgeben, bie ^>}?und)e tueren S^lajarei.
2)icfe t>nb altertet) ber g^eict)en jvtt)um ju »crt)uten, mu6 man X^wim tvart)afftigen tmb notigen t>erftanb in bet .^ivd)cn ert)altcn, ba^ bie Scuitifc^cn (icremonien, t)nb ^urgerlid-)en gefe^c in 9)iofe, bie nid)t t>on 9^atur in atlcv l\Jicnfd)cn ocrftanb gcpftan^t ftnb, jr enbe f)aben mit Serufalcm, 23nb binben t)n6 gan^ nidt)t.
2)iefe§ t)aben bie ^J3ropf)eten juuor alfo verfunbiget. ''Snti ^abcn bie Slpoftel femptlic^, in 2lctiS cap. 15. ein crnftlid) 2)ccrct bauon gcmact)t. ^^nb f)at ^autu0 jun ©atatern t)nb fonft, ftd^ gnugfam bnuon erfleret.
©0 fvagftu nu, !l)iett>eil bag (Defe^ 'iDJofe gc# fatlen ift, t;nt) ift j^unb nid)t ©linbe (3d)U)einen flcifd) effen, SBavumb finb biefe tuercf fiinbe, bic n?iber bi? 3'^^''" 9^^^^''^ ftn^/ 2-obfct)Iag, ©^ebrud^, ftelen, falfc^e (Sib tt)un? etc.
3)arauff fol man U^iffen, ba^ biefe i^ere, tt)eld)e gc* nent ift Lex moralis, obcr 3^^^" gebot, in rcct)tem t)er* ftanb, nid)t cin vcvgcngtid) (^kiei^ ift. ^^t auc^ nid)t erft mit ^D?ofc angcfangcn, (?onbevn c6 ift bie ett)igc, t>nu)an* belbare ttjcis^eit in (^ott fctb^, t)nb bie etvige C^egel ber (4)evcd)t:gfcit, iu feincm (S6ttli(i)cn txnllcn, bie er au^ «n* augfprccblid^er giitigfcit, in bie tjcrniinfftige (Srcaturcn ge# bllbct ^at, 93nb ^vU fte bavnad^ atle^^eit, fiir t)nb fi"ir in feincr £ivct)cn, t»on Slbam^ jciten an, mit feincr ^rebig erflcvct t>nb cr^otct, ba^ n)ir tt)iffcn fotlen, tuie er felb^ ift, 9?emticfc U)cife, giuig, wavf^ajftig, gevccj)t, fcufc^, 35nb ba6 er moUc, ba3 bic t)crnitnfftige (Srcatur im gtcid^f6rmig fein fol, 'Davumb ev jv bi.ifc ^ot)e SBci^^eit mit gctcilet I)at, 9>nb ^iivne graufamlid) tuibcv altc^, ba^ bicfer fciner ttnuianbctbavcn 2Bci6bcit ti>ibcrU)crtig ift, mib jerftcre e6. SSnb ift bevl)atbcn biefc 2Bci§t)cit tnib 3tcgel in @ott, fiir tnib fiir, ba^ u\-irt)afftige t>nb fd)rcdflid)e orteil in @ott, tt»ibcr bie ©unbe, ba^ ift, u>ibet alle^, ba^ biefer 2Bei6' .^eit tviberu)eitig ift.
xcv
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
XCVI
!Dnntin6, n>ie biefe 5Bci^f)fit fiib 9togeI in ®ott cYoxQ ift, fcfget, baei ©ott nicbt gef;(:it] ift in euMi]fi'it, t>nt ift Siinb, uni^ bcriVlbii^on UH'i^{)cit iMib 9iei]t'l in ©ott unbiTWcvtiq ift. 2l(^ 5ib(j6tterti), 2ob|fl}(at]/ (&l)e- trud), fte(en, fatic^e @ib t()un etc.
9Snb bamit u>ir ^K^cnl^djen biefcS vrteii unber bie ^unbe u^uftcn onb (]ro(3 adjtetcn, ^at ®ott bicie feine ^"'eigbeit rnb ?ii(c\d mit fo inclen grcffcn jcid^^en in ber 5(u6fiuun3 au^ ^"Bi}pto bcn '}J?cnid)cn furjjetragcn , ^nb be^eugct, ta^ cjcmi^lid) er fc(b a{'o fep, inib u^oHe jer* ftoren, wci^ biefer feiner 9Seig()eit t>nb feincm SBiUen unberu^ertii] ift.
33nb Ijat oM cin twcifer 5}?eifter, bie (Eumma orben* tid) in jc{)en (Spri'id)e flefaffet, bie man aber a(io ccvfte.- ^en iol, une cc fte felb erficrct ^at. Tavumb lraud}en unr bieien namcn, ^ct)(n gebot, fo offt unr t)on bicfem emigen, vnwanbctbaren ©efi^ ribcn.
SBa^ nu (Siinbe ift unber bicie gottiid^c, eu^ige 9[Cci^()eit, ift funbe in cuncjfcit, r»nb ift C^)oU nid^t gcfcUii]. 2)a6 abcr bcnnod) (Mott rn^ arme ^JlJ^enfciicn annimet, bil* Iid)t er bavumb bie 'efinbe nid)t, Sonbcrn ev bat feinen gcrcdUen inib i]voffcn jovn bev()a(bcn i^ff feincn (Eon ,^()e^ fum C^{)riftum au6(]c(]cffcn, vnb bcffcibiijcn ^eibcn, ber t)n:d}uibicj wax, fur ion6 jur bejaiung a;ujcnomen.
5)iefen {)cim!id}en unmberbariidn-n 9?at, tt^crbcn unr in ftt)i>]feit bci; C^)ott ficvcr cvfcnncn, Tcnnod} ioUm u>iv in bieiem ^cbcu, a[6 bie iiinbiin anfa(}cn, biefe Qottiidr^e Sere \\i lcvncn, «nb ju betract>tcn, Xa^ tt)ir bc*bcnrfcn, ba6 8unbe eine jjraufame fd^rccfiid)c jcvftcvuni] ifl. ^M;b bajjecjen, ba^ biefc<3 ))ber''cbUH'ni](idH' cjvcffc 53avm(u'v^ii]j feit ift, ba§ t)n3 ©oft benncdb annimct, bod) aiiD, ba4 fein (]ercd)tcr \)nb cjroff^r jorn v^bcr ^cn intidnllbiijen mib licbften (£ou au^qcijoffcn unrb. 2)auon rcbct 4^auluf', 'i>a er fvrid)t, (rratia exul.>erat supra (lelictuni, Tie (^nabe ift mcd)tiqer bcnn bic eunbe. i^nb a( o uvvbcn tt)ir frci), buvd) bcn Son C^iottci?, t»om euni]en ]ovn, n\U d}en bicfig j^ottlid^e CMefctj, baf^ ift, (^iotfc^ UH-ic*()cit »nb (]cvcd}tii]fcit t>ff ini^ f}ctte auc^ijoffcn, w nn bcr ^(SSi^t (i^riftui3 nid}t ^^(ttticr t)nb ^iBcr.iincr u^cvb:'n luerc.
^'Bcnn nu <S. ^^au(u3 fpriifit, U)ir finb (cbi(] ron biefcm (i)cfc6, (So tnrft (}c innt bcr cunqcn flvaff, lo unr burd) i](aubcn an bcn ^h^-^i^^i^J^f (^bviftum t)irvjcbuni] bcr Silnbcn, intb (^ntab criancjcn, intb mit feiner(ycrcd}tiijfcit bciieibet rocrbcn.
3?nb bleibct 5U (j(cicf) &ottc6 euncje Weif^bcit rnb ©crccbtiijfcit, bcr unv fovt()in (]''hovfam iVin f?((cn. 3.M'.b U>ivrfct bcv 'Scn ^icitec'' filbft in ruti Vcbcn, tnib ijibct fci^ ucn 4")cilii]cn (^)cift, bai^ bcv ijcbovfam aiikjcfanijcn UH-tbc. SBnb jevbvic^t (^ott liefen fiinbiijcn ^cib, bamit cr bcjeu-
get, ba6 jni bie Simbe nid}t QcfeKicj ift, t)nb ba^ er fic Qcirieilid} ,]cift6ret.
3)arumb fclfen bie ?t?rcbicjer bie ^djcn cjebot t^feifftg prcbiijcn, tntb cwi^ (Aicttco u^crt crficrcn, 1)a^ man au6 (j6tt(id)cm jcutjni^ u>iffc, wwQ €itnbe ic\.), tmb bagci^cn, UH':d)e U)crcf (iJott cjefeilii] ftnb. SL^nb fo((cn babci} bic (SrI6funij, ®ni)b t>nb (ie(i(jfcit, bie ttir ^aben burct) ben (£on ®otte0, lcm t}o((f aud} trettnic^ furtraQcn.
f8m (^rjefianb*
2)er (S^bcftanb ift ein jufamcn fi"i(]ung, burd) (Sott mit befonbcrcm 9tat vnb au^gcbrurftcm tt^ort ijeovbnet, rnb tnt^crtvcnlicb, a((cin ,^tt>cicr ?J?enfcl}en, eineS einigcn tWan6, tntb cincr ciniijcn graUH-n, U)e(d)cn ^scrfoncn (^ott bie tH-rmifcbunij uigelaffen f)at, jur geburt, ober werbotene t)ermtid}unij ju t)cr(}uten.
53nb ift bie Dcrorbnunge biefeg (Stanbe^ im ^arabi^ gefd^e()cn, mit bicfcn u^orten, (Sg fedcn jwci) ein fleifc^ fcin, bag i|'t, rn^crtrcniid) jufamcn gefuget. 33nb ftnb a(3 ba(b im ^|varabi(^, mit bicfcn u^ortcn, ade anbere t>ermi* fd^ungcn auffcr bem ©(}cftanb revbotcn. 33nb ^at ber J^C^-rKJK C^t^viftu*? biefe u^ort frf}olet, matti). 1.9. «Bnb ^cn (5(}cftanb ttnbcrumb in biefetbige erfte Dvbnung ge* ric^tet, vnb regudret.
(2o finb nu all» rermifd^ungen auffer bem (S^cftanb, lunbe ttnbcr ®ctt, bie (^iott gcU)i^(id) ftraffct in bicfcm (fbcn, t»nb in cwigfeit, in allcn, bie nid)t bcfert tt)crbcn. 2l5ie biefe irort aiisbrrirflicb fagcn, (5breo6 13. 3)ie ,^u* rcr tmb G't)cbrcd)er ttnrb &oti ftraffcn, Q3itb L 6or. 6. ■Tic ^^urcr vnb (S(}ebrcd}er etc. tt^evben bad reic^ ®ott(^ nid}t erbcn.
T^iefc^ alle^ follen bie ^rcbiger mit groffem ernft bcn ?eutcn furtvagcn, t)ttb al(e wiuid^t, mit g6tt(id)cm UH)vt, tntb anv'igt'.ng bcr (^rcmpcl, alc? X\uiib^, be^ ftamS 5}cn 3iunin, Scbcma, t>ttb antcrer ftranen.
(B.0 l"oI aucb burd) u>clf(id}c Cbcrfcit, ein crnft erjeigt tt)cvbcn, tntc^clidH' b.\}U^oiiungcn, t»itb (^"()ebvnd}, t^nb an# reve vn^uclTt, vnnad'(eiftg ju ftvaff.'n, t»ff ba3 wcnigcr §'-ut in ritutrft (cbcti. 'Tcnn ba6 ift gcuneiid} u\tr, ba^ t^on UH'gcn fcicber Siinbcn, gan^e l'anb gcftvafft UH'vbcn, ^l^ic mit bcm (gfam 33cn 3ainin, »nb mit 3)auib gefc^e* (}cn. ^^nb finb ju allcn jeitiU tncl (^tcmpel.
2Gcr nu nid)t .tuffcr bcm (^bcftanbe rcin (ebcf, ifl (5)oft bicVn gc(}ovfam |d}it(big, bai^ er in (^(}c(i(i^er feufd)# l}eit (cbe.
Xcvii
II. EXAMEN ORDINAKDORUM.
XCVIII
«Bnb ift btefeg ^ie befonbet tt)ol ju mercfen. 9?ed^te flefeOe vom (Sft)eftanb, fmb alle^jeit aUein in ber trarf)nff^ tiflen ifirc^en gen>e|>n, ba ber (S^eftanb burd^ befonbere ©otte^ gab redbt erhaltcn ift. ^Bci) ben ^eiben, ob g(eid) ber naraen be^ (Ff)eftanbeg blieben ift, jo ift bod^ »iel graufamer rtnjnc^t babcV) offentlict) iugelaffen getwefen. 3u biefer ?eit, bie Jiurcfen oerfeuffen jre SBeiber, n>emi fte woUen.
3n ben @ecten, ^aben bie 3:eufel »ber bie maffen groffc wittere^ ancjerid[)tet. (Stlic^e f)aben feer t)eilig fein troUen, boben ben (^ticftanb fitr Sunb ge^alten, ttub aUen benen t»crbotcn, bie l^cilig fcin n^olten, 2l(^ 9)?artion, Sa* tianuc^, ^icrar »nb anbere. ^X)iartion ^at einem !Diacono in iSAjpro ba^ ^Beib wegcjcfitrt, bie nad) ct(id)en jaren n)ibcnimb ju jrcm (^l;cman fomen ift, »nb t)ie( »on ber* fc(bigcn it'ei3cr snjud^t angcjcigt.
t)agegen anbere @ectcn, al6 Sar)3ocrate0 t)nb anbere, ^nben ge(ercl, jrc C^JeuUcn fo(tcn bie 2Beiber (affen ge- niein fein. 2Bictt^o( nu biefe tintUijcnb a(fo grob ift, ba^ e6 fd)cinet, a(6 f.nb fo(d)e ^tftoricn ait^ ()af6 ertidbtet, fo ftnb fic bodb »on foid^cn tt?arf)afftigcn Scutcn, a($? loon 6(cmcnte 3((cranbrino fo eigcnf(ic^ befd)rieben, bag nic^t bauon ju itt)ciuc(n ift. 93itb ()at fi^ bct; ben 9Biberteuf* fern aud) t)ie( grober t)njud)t jugetragcn. Tiiefe6 aUe^ iji baiumb ju mercfen, ba^ ttnr ber !Ieufe( groffe fco^^eit betradt)ten, »nb fiirftd^tiger ftnb, t>nb babci) biefe^ jeid()en erfennen, SC^.-id^e Secta ben (S^eftanb fd)ettbct, bie f}at bci3 SJcufef^ bvanbma(, ttjie aiigbrticflid) gefc^riebcn ift, 1. 2;im. 4. 5>nb ^at anbere jirt()um me^r.
9(u6 biefem attcn ift nu 6ffent(i(^, biett^cit ber 53a)3ft fefne 53ifd)oue, 5:(tuin^crrn, 'iOJiind)e t)nb anbere, bie t>en ©^cftanb t>crbietcn, offentiic^ tt)iber ®ott tf)un, »nb »njud)t ftcrcfcn t)nb f)euffen, ba0 fte @otte6 »nb rcdt)ter i^irdt)en feinte ftnb, 55nb ^aben t>tc( mc^r jrt^um ttnb 2(bg6tterct). 3)enn t>njud)t tvub gcmcinigC.d) and) mit b(inb()eit »nb »nftnnigfe!t gcftrafft tt>ie 9iom. I. gefd)rieben ift.
53nb fan btei"en groffcn fdbabe^n feine (Sreatur begreif* fen, benn baai (^^cuerbot gcbrad^t ()at. 3)arau6 fo t)ie( »njud)t gefo(gct, rec^te anruffung (Sotte6 t>er{)inbert, (Mot* te6 crfcmni^ t»crIoic^cn, t)itb bic ()er^en b(inb t)nb t>nfin# nig tt^orbcn, t>nb t>ic( ^unbcrt taufent (£ec(en in etuige ftraff gcfaUcn ftnb, t)nb {)at ©otte^ jorn gan^e Sanb jcr* ftoret. 2)cnn ba^ ift gan^ gett)it^, ba^ bic groffen ftraffen, i?ri':g, t>nb t>ertt)uftungen, gemeine bfinbbeit nnb finfterni^ in ber ?ere, e(enb ber i?inbcr t>nb nact)fomen, burdb bie SScit ge()en, furnem(id) t)on ttjcgen bcr Slbgot* tcrei), 2;obfd)(age0 t)nb SBnjudit.
SSnb foUen bie *]3rebiger jug(eici) red()tc Sere »om 6-^cftanb, t)nb t>on (Sottcg jorn tt)iber aUe tin%ucf)t, bem SBoirf fitrtragen. 5Bnb babct) fefb^ (Sott bitten, tjnb ba6 SSo(cf ju beten t>ermanen,.'bag t>n6 @ott, ber reinigfeit t)nb ^cufd)eit (iebet, tt^oUe gnebigiid.) regieren t>nb kttjarcn,
MEIiANTU. OPER. TOL. XXUi.
baei tt)ir nid)t mit j)njucbt beflecfi ttjcrben, @onbern bad ivir iii mit gittcm gcttMffen anruffen fonnen, QSnb nic^t in b(inb()eit t>nb t)nftnnigfeit faUen, t)nb anbere (eibiid^e ftraf* fen on^ ju fd)tt)cer loerben. Xenn ado ift gcfd)riebcn im bud) ber 2Bcigf)eit, 6ap. 8. ^kie^ ift auc^ tt)ei6()eit, tr>iffcn, ba6 ^cufd)eit 4)otte6 gabe ift, t>nb barumb babc id) \n gebcten. 5>nb im S^cftanb ©^riftlid) (eben, ifl audt) feui"^eit.
23nb foUen bie 5^cut offt erinncrt ttjcrben, ba6 ftc bctrad)ten, 2Barumb @ott bicfe 3;ugenb fo boc^ t)nb ernftiic^ geboten ^at, 9?cm(id^ , t>a^ wU bicfe ^ugenb tjerfte^en, t>nb bamit fiare t)nterfd)ieb jtt)i* id^m Oiott t)nb ben !Icufe(n mad)en foUen. iBenn bictt>ei( ttnr @ott nid)t mit (eib(id)cn augen an* fd)att)cn, t>ub nict)t mit t>nfcrn ^cnben trgrciffen f6nnen, miiffen \m in mit ben viugcn bc^ gfaubcng anfd)att)cn, t>nb bcbenden, tt>o er ftd^ geoffenbarct ^at, onb roie a ftdt) in feinem Sort ju erfenncn gibet, t)nb fidt) t>on allm anbern bingen, t)nb fonbcrfic^ t)on bcn ^Jeuffcin, t)nterfcl)el:= bet. 9?u ift biefe t^ntcrfc^eib feer f(ar. ^Tie Sieuffei t)a<= beu (uft an t)njud)t, treiben baju oiet taufent ■LWenfdt)en, t>nb t^un fotdt)^ (>)ott ju werbrie;?, t>nb ju t>erberbung bcr eienben i»J?enfd)en. ©agegcn ift (Sott ein rein 2Gefcn, t>nb tt)i(, ba6 tt)ir jm g(eid)formig fein, (Sr ml un6 aud^ fefbS ^eufd)eit gcben, t)nb t'eufd)eit mit anbern gabcn jiren, 3Sie er an 3ofept) erjeiget t)at.
!l)iefen t>nterfd^ieb foUen tt)ir in t)nferm (Sebct betra^* ten, ba6 tt>ir ben tDar^afftigen @ott anfpred^en, ber rein ift, t)nb Seufc^eit (iebet, t)nb jn t)nterfd)eiben t>on a\im t>nrcin«t bingen. SSir foUen aud) a(6 benn cnfer fe(b t)nreinigfeit erfennen t)nb befiagen.
2?nb ift tne( f)eim(id^er t)nb ^of|er 2Bei6^eit begriffen in biefem 9tat, t)on erfc^affung bcg 93ian6 t>nb bcr gratt)cn, t>nb t)on orbnung ber ^()e. 2)cnn (Sott ^cttc tt)o( eine attbere tt^eifc gefunben, baburdf) 3)?enfd)em ge* boren tveren. @r tt)i( aber, ba^ im ^)j?enfd)(id^cm ge# fc^ted^t eine ^ixi)c fc^, barumb ^at er jtt)o ^^erfon erft# (id) ert'd)affcn, nem(id) ben SKan t>nb ba6 2Ceib, bad ein f)er^(id)e t)nb orbcnt(idE)e (iebc fein mod^tc, 9Snb bcbeut ber ?J?an ben ett)igen @on ©ottc^, t)nb bie g^ran), bic men»"d^(id)c 9?atur, bie cr an fid) getiomen f)at, 5?nb bie f)ev^(id^c (iebe im 9J?an gegen ber gramen, bcbeutet bie ^er^(id)e ?icbe im ®on @ottc6, gegen ber nicitfcf)(idben 9?atur, t>nb gegen m$.
SSnb aUcfo(dt)ebetrad)tung, fo( t)n6 bemegcn, ben©^e# ftanb ju et)ren, a(6 ein befonber gottiic^ SSerdf, bad aud ^o^cr 5Bei6f)eit a(fo bcfd)(offcn ift, t)nb @otte6 2Bei^f)eit preifen. 3" ^ifK'^ ©f)rerbietun.g gef)6rt aud), bag (S()e? icut fe(b ji"id)tig(i^ t)nb frcunb(id) niit eiit^inber Uben, t>nb fc(b aud^ @otte6 j?irct)e ftnb, tt)ie Slbam t)nb ^eua, 3ac^aria6 t)nb ©(ifabet^ gcwcfen ftnb.
@
XCIX
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
SSermanung
§u Un SBiirbigeu ^cvtn ^ttflom in aUen
^irc^cn, ba^ fie H^ fSold tJon ben ©^ege--
liibt)en offt G^^riftlicj) erinnetn ttjotten*
^Ue Menidi^m foUen offt betrac^ten, ta6 ®ott ein tt)cife, iDavf^afftig , i]ered}t, nioUfietig, feufcl) onb rein 2Befen ift, tt>ie er ft^ in feinem @efe$, t)nb in 6ffent# lic^en ftraffen flarlid) qeoffenbaret t)at, ont ift niAt jweiuel, nad) 35Iutfd)unben ttnb anbevn t>evboten loevj miid)uni]en folgon <jett»;6lid) auch in biefem fur^en fterb? lid)en leben viel i)nb cjroffe ftvaffen, baburd) ®ott feinen n)arI)offtic}en evnften jorn erjeiget, 2Bicn)ol »iel t^ottlofer 9J?enfcl)en nid)t betrad}ten n>oUen, ba6 ®ott ber ftraffer fei^, bie miiffen abev balb ernad) in bev ftraff befennen, ba^ ©ott genn^lid) ein evnften gvoffen jorn ifaH >t)iber biefe tinb anbev (Sunben, »nb fonbevlid) wiber 33lut* fd^anben, "iBie ev in feinem 2Bovt, i)nb in ben 6rempeln anjeigt. 2)enn alfo ift gefd)vieben im britten buc^ Mok, SUle 9J?enfd^en, bie biefer gren)et eine tbun, n)erbcn auS tcm t)oIcf t>ertilget werben. ^nb mercf, t^& au6brurflici) flefagt ift, $lUe iXRenfd^en, f)ie ift niemanb au'5genomen, ^eifer, i^onig , giirften, ^errn t)nb geringe ^^erfonen, ?Btan Bnb frawen ac. 3Bnb in ben (Srempeln t)on «ertil^ Qung ber Stebte Soboma t)nb ©omorra ic. t)nb be6 gan^en yolcfg ©anaan, tjnb in bev ftvaff !Dauib5, ift au^gebvurft, ba^ @ott bev 9tid)tev unb «Stvaffer fe^, 53nb ift biefe:3 bavumb gefd^vieben, t>C[6 toir aUe in iinberer ftraffen biefeS erfennen, »nb befennen, ba^ @ott geroiS* iic^ gegenn>crtig i)ticl>ter unb 6traffer ift, ba^ fid^ etlid)e beferen, t)nb ba^ bic anbevn, bic fict) nicj)t tDoUen befeven nad) ber leiblid)en ftraff in ewigc angft t)nb fc^mevfeen faUcn.
aSon biefem t)rtell ©otte^ fol man bie 5?irci^en offt erinncrn, i>nb baS ^old tontevineifen, bad fte aUt t)er* botene t)ermifd)ung meiben, 55nb iDabei) n)iffen, ba^ ber ©^eftanb @ott gefeUig ift, t)nb bag man iu @ott ju c6ren mit 5ud)t, ei)revbietung t)nb @otte6 anvuffung an* fa^en, t)nb fur t)nb fiir bavin jud)tiglid), gebiiltiglic^, freunblid^ tebc, baS beibe ^^elid)c ^-i^evfon ein 5?ivd)e @otte6 fein, mit eintved)tigem t)ev^en @ott anvuffen, j bancfen, preifcn, einanber mit bem @ebet f)elffen, ^inblin j t>ffji^en, vnb alfo in @otteS furd)t t)nb glauben fr leben j |U einem feligen enbe bvingen mogen, ba6 fie aud) in cwigfeit in ber f)immlifd)en ^ivd^en fid^ mit cinanbcr frctt>en t)nb @ott bancfen.
S93ie nu t)om @I)eftanb bic i^ivd)en foUen t)nterrid)t n)crben, tDiffen t)crftenbige ^r:biger, vnb ift ^oc^notig, ba6 red^tc lerc t)om. S^eftanb bem 33oIf offt furgetragen tt>erbe, ben Sungen t)nb 2llten ju gut, !Doi ift offentlid), t>a* in fonber^cit foldj^eS bem jungcn ^Jolcf fcec notig ift.
93nb fonbevli^ foUen wir atle merdfen bie erflc lieb# lid^e @I)eftifftung, bauon im evften 33uc^ iSloie im anbern (Eapitel, biefc wort fte^en, 33nb ber ^(^jR^ ^at bic ^eua fiiv ben Slram gebrad)t. ^ic ftct)et ber (gon @ottc6 felb, ber mit Sibam rebet, t>nb ft^et jn Slbam, t)nb t)oret jn reben mit Ieiblid)en o^ren, t)nb fiilet bic g6ttlid)e ^ebe, t)nb jr frafft, t)nb rcd)te 2ieb im f)er^cn, ba6 er n)eiig, ba6 \m @ott biefe 3ungfran> an bie t)anb gibet onb t)ertran>et, ba^ fte fein ©l)elid) tt)eib fein fol, aI6 fo ein et)vlid)er gottfiird)tiger Q^atev feine liebe gott* fiivd^tige t)nb jiid)tige 3:oc^ter, einem gottfiivd)tigen , et)r* lid^em ^Wan, ber fie juv et)e begevt, in @otte6 namen felb an bie t)anb gibet, t)nb t)evtvan>et, 9Cie foIcl)6 in ct)rlid^en oertrawungen in ben iMvct^eu geit)6nlicl) ift.
aSarumb ift nu biefc6 ntfo gefd)ef)en t>nb gef^ric* ben? dvftlic^ bavumb, ba^ @ott mit biefev 6ffcntlicl)en ^cte t)nb t)evtvatt)ung ^at tr>oUen offenbaven t)nb bejeu* gen, bad cv ben (St)eftanb einfe^t t>nb orbnet, nne auc^ aI6 balb bie 9{egel barauff folget, barin aUe anbevc r>er^ mifd)ungen verboten fint>, @3 foUen jn>o perfon, ein Wlan onb ein 2Beib, ein fteifd) fein, ta^ ift, t>njertvenlict) ju^ famen gefiiget fein.
Die anber t>rfad) ift, ba6 @ott offenbavt f>nb be* jeugt-t, ba6 cv alS SSater, bet) ben (S^eleuten fcin n)otlc, wotle fnen t)eterlid)e ^ulff t^un mit narung t)nb fc^u|j, n>ie er ba bem Stbam unb ^eua ben fcl)6nen Suftgarten gibet.
Die brittf t>rfad^, baS er offenbart t)nb bejeuget, bad cr auc^ ald 5Sater ftraffen n)oUc, fo fic ftc^ t)nge# biirli(^ ^alten.
D)ic t^ierbc t>rfad), baS flc n>ifTcn fotlcn, bad aUc anbcrc t)evmifd)ungcn, bic @ott nict)t biUid)t, t)evboten, fiinb unb ftvefflid) finb, Davumb ber ^m^Ji S^viftud fprid^t, 2Bad @ott jufamcn gefiiget ^at ic.
2)ic fiinffte t>vfad(), ift bie bcbeutung, n)ie ®ott bie 3ungfran> ju Slbam bringet, alfo fot b^cd natiirlid)en 93aterS beitiUigung t>nb ^iilff ic. babe^ fcin,- fo bic ^in* bct c^elic^ n>erben.
3)ic fe^fte t>vfac^, ift bie 35ebeutung t>on bcr ^ird)cn, ba^ ®ott mit biefen ^erfonen 5lbam t>nb JQem, feinc fivc^en in ^)}?enfd)Iid)em gefc^Iec^t anfe^et, t)nb fat Pavumb jn)o ^erfonen geicl)affen, baS ftc ein i?ivct)e f.in foUen, @ott femptlic^ anvuffen t>nb pveifen, 93nb fir.b Diel t)o^c« Serc in benfelbigen fur<jen tt)orten gefaffet, ba ber Zat fpric^t, S3nb bcr ^(El}iOi ^at bie ^eua fiir bcn Slbam gebrac^i.
Dietocil abcr ba0 QSolf t^nuorftdbtig ift, t)nb t)iet iit t>erbotenen graben ber ©ipfc^afft ober (5c^magerfcl)afft, fic^ iu freicn t>ntcrftc^cn, ift offt bcbac^t wotbcni ba«
CI
U. EXAMEN ORDINANDORUM.
Cll
tiie ^aftorea aUe jar ein mal ot^er jtrei) ma\ fcem \)o(cf erinncrunc} tf)un, mit wdd)en -^erfonen feine (^'^e fein fan, S)auon folten tie ^^aftoveg Dad 18. (Sap. im britten ^ud) ^SJofe ^em 'dSolf furlefen, ijnb in red)tem rerftanb crfleren, »nb mogen biefe folgenbe erinnerunij alfo babc^ t^un.
3)ie erj^e Ste^el tjon Sipf^afft atle t)ermifd)unv] jU'ifd)en 93ater, Joditer, ^inb^finb. 3tfm, ^n>iffd)en 5)?utter, Son i?nb iiinb^finb f)at (?}ott wmoanbeUmvlid) «erboten, »nb ftrafft fte mit ben fd)rcrflid)ften leiblid)en ftraffen, onb fo ni*t beferung cjeid^ict mit eUMi^en ftraffen, ^nb biefe 9fiec]el in ber rec^ten Sinien, t)ff vnb niber, binbet alle ^erfonen.
2)ie anber 9?egel , SlUe 3Sermifd)un(, itt)iid)en JBruber unb <£d)m^fter, 3tem, iin>ifd)en bir unb beine^ U^ater^, 3tem, beiner ^Viutter, $8vuber ober €d)n)ifter, ift loerbotin. Xarau3 flar ift, baS feiner feine6 S3vuber6 ober feiner ©dbniefter ?od)ter nemen fol, t>nb feine jr^ S3ruberS cber ©Awefter ton l)aben fol , !l)ier«>eil benn biefe grafle offt furfelt, fotlen bie ^^iftoreS bie Seut beut- W^ »nterrid)ten , ba6 biefe t)ermifc^ung im gottlic^en ©efe^ md) \)erboten ift.
2)ie britte Siegel, SBiewol g6ttlid)e 9ied)t jut^eben, t>a6 i^u>ifd)en jn>eier 33ri'iber ober 6d)n)efter finber ein 6f)e fein moge, fo ift bod) umb jud)t mUm. in gemeinen f anbrec^ten biefer grab aud) icerboten , 2)auon foUen bie Seut erinnert »t)evben.
9(ud) ift in ber ^anborbnung biefet ?anb oerboten, in tertio gradu in Linea inaequali ju freien, 5^emi li(^, Xu folt nid)t beineS 93ater6, iBruber^ ober ©c^we* fter finbiSfinb nemen.
fBott ^c^ttJagctft^afFten»
jwiffd^en bir vnb
3tem, ju>iffd)en
inem ©ruber »nb
r vnb ftipod)ter.
3t'.m, ju>iffd)en
^tem , j^UMffd)en
ift in gottUd)em
3)ie erfte 9?e(]e(, 9IUe i>ermifd)img beined SS?eibe6 93(Utter vnb @roe«miitter. beinem 3!Ceib t»nb beinem ^^iter, v>nb fe ©ro^uatev. 3tem, ju>iffd)en ftiff^i<ate 3tem ju>iffd)en ftiflWutter t>nb ftiffSon. bir unb beine^ SBeib^ ftijf ^})(Utter. beinem 933eib t>nb beinem ftiffQ3ater, ©efe^ ver^oten.
Tiemeil benn fragen furfallen, ob ber fliff 5Sater nad^ «tfterten feine^ 5Geib^, bie ftiff 3:o(i)ter ivl)men moge? 3ft ontmort, ba0 biefed augbrudliC^ in ©otteS fiefe^ »erboten ift.
3tem, ber ftii[53atcv fol auc^ bct ftiff3;o(^tcr Zc6)* tcrnic^t ncmcn.
SBeiter u>irb flefragt, oh er m.oge feineS pcrrtorbenen ftiffSon^ nad)9elafi[enc aBibfraU) nemenV Dauon fprid^t bev Jert in ii^eiferlicben rect)tcn , baS bicfe tievmiffd)ung aud) >jevbotcn fein fol. Dlgestis, de Ritu nuptiaruni, Lege, uxorem. 2)iefcg ift bavumb ju evinnern, bcnn bieie gvage offt an bie ^aftoreg »nb Sonftftoria geianget.
!Die anber Dieget, 3n gottlid^em ©efe^ ift an&i h\t t)ermifdMjng )[^erboten , ju>iffc^cn bir »nb beincS 5Batcr6 obcr : (utter brubcrS SSeib, 5l5nb atfo ;\n)ifd)en elnem 9iJcib~ t)nb irc6 53aterS ober 9)?utter fd^wcfter tflan.
3)ie bvitte Sffeget , 3n gemeinen Sanbred^ten ift au6 gutem grunb bcr »tcmiid)ung »erbotcn jit>iffct)en bir lonb beine^ ttcrftovbenen ^iBeibc^ ic^u>cftcr. 3tcm ju>iffd)en ei? ner gvauen t»nb fveg 'IRanS bruber, (§m ''Man fol nid^t ju>o ®d>wcftern ncmcn. 3tem, ein 2Beib fot nid)t jmeen '^vuber nemen. !Diefe ?^rage ift auc^ etlid^ mat fiirge^^ faUcn.
9?nb ber ilert in ^Wofe toerbeut au6brucf(id) ttcrmif* fd)ung ju>iffdt)en bir »nb beine^ SBeibe^ fd^mefter obcr bru* ber 3;od)ter.
2)ie fierbe 9?egef, ^mm 55n"iber mngen ju>o (Sdbme^ ftern ehelid) ^aben, al^ 3ofept) t>nb 6leopf)ag ftnb Sriu ber geuH't"en, bie t)aben ju>o (5d)U)cftcrn get)abt, bie 3ungj frau> "i>J?aviam nnb fre ©d)U>cfter. 9lIl'o moc^ftu beineS (5ct)U>agcr6 (8(t)wefter nemen.
2)iere Otegeln, ober berg(eid)en, bie an feben ort bic (Sonfiftoria bebenrfen, finb bem 93oI(f ferlic^ ein mal ober ju>ei) nebcn bem 18. Sapitel im brittcn SuiJ) 'iO?ofe fur ju Icfen , bie jungcn Seut »on ®otte6 u>iUen lonb jovn in biefcn fad>en ju crinncrn, i^nb foUen bie ^aftore^ felb bei) ben ©onftftorien rat fud^en, tt)enn fad^en fiirfaUen, baucn fie jtvciueln.
5Snb ift fecr not, offt bem SSotcf red^te Sere »om (5'f)cftanb, mib (St)viftlid)er wnb (Sott gefeUiger feutd)eit r>nb veinigfcit furjutragcn, 33nb ob gfeid) foId>6 nict)t be^ aUen tD?enfd)en befferung u>ir(fet, fo ift bod) (5)otte6 u>ort in fcincr i^ird^en nid)t gan^ vergeblic^ , @r mif etlic^e baburd) beferen, t)nb etlid^e im gutcn fterrfen, 2Bie bie *4]rcbigt fpridt)t 9}?attt). 13. »omSi^,men, ber t)ff t»ng(cid;c felber felt.
SSnb ift gen)iC'(ic^ wax, baa o^eifTtge betrad)tung t»on (Sotte^ gcbot t>nb t)on ben fd)rcrf(id)en ftraffen, in t)ie(en f)er$en gutc frud)t bringct, bavumb aud^ ©ott befonber biefe Sere offt t^erfunbiget »nb cvf)o(et ^at. 3)iefe6 aQeS ift ja barumb gefd)ef)en t)nb gefdbrieben, ba(3 man^ fut unb fiir prebigcn t>r.b betrad)ten fof, @o fprid)t au(^ ber €on &otU^ felb ju Slbva^am, (5r rooUe jm fagen , baS er ©oboma ©mb ber ©unben U)iUen t>ertilgcn )voUe, -Denn Slbva^am werbc biefcS »ttei( ©otte^ feinen i?inbcrn isnb
CIH
PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA.
CIV
ifinb6finbern trewlid^ pvebigen. !Davumb foUen mir bie# fe 8eve and) cfft anbevn fiivtvagen, unb felb betia(l)ten.
5?nb ifi biefe^ feev ml ju mevcfen, baS bet) feinem nb(5otti|d)in 'i?oldf in bev gan^cn SBelt, vcd)tc Seve yom ©bcftanb t>nb feufcl)eit blieben ift, bcnn allein in bcv^rav* fiafftigen itivd^en ©otteg, ba bat @ott fein @ebot ev^al? ten, SSnb ift biefe^ ein befonbcve ^oI|e e^ve bev wav^aff* ttcjen i^ivcl^en, ynb ift ein offentliit 3eugni6 n^ibev alie §lbijottifcI)e , ba6 allein biefeiS ^eufflin, ©otte^ oo!cf fe^, be\) tt>elct)em biefe feiAe tuav^eit gebliebcn ift.
S. ^aulu6 fe^t biefeS aud^ fuv ein ^dijen t>nb i^ennfe^nlin bev 5fe^ev »nb jRottengeii^tev, ba^ fie bie (5f)e oevbieten, r>njucbt biUic^en mib ftcvcfen n^evben, al6 ^Wav? tion »nb anbeve , bie (Sf)e gan& wevboten baben aUen ^IRenfcf)en. Savpocvatee unb anbcve, f^aben al5 ein ^ei^ lic\ wcvcf gelevt, ba3 bie SBeibev gemein fein folten, SJie nu in benfclbigen bieie ivtl)um, S^eufel^ bvanbmal cjett^efen ftnb, babett bie ®ottfuvdt)t'aen evfennet f)aben, baS 9JZav* tion, (5avpocvate6 tnb bevgleid^cn, nid^t @otte& ifivd)e fmb, >^Ufo foltu j^unb aud) wiffen, ba^ 33apft »nb ^U fcboff , bie ben ©^eftcnb cevbieten , t*nb SCibevteuffev , bic fonft ben^^eftanb jevveiffen, nid)t®otte6 fivc^e fmb, 23nb ' ifi biefev tvoft in vnfevn ^ivc^en gvo3 \u ad)ten, ba6 (SJott red)te 8eve, onb vedt)t befteltt (Sevid^t »on bem @f)eftanb in t>nfevn ii?ivdt)en gibet, (5v ttJoUe aud^ gnabe oeben, bag Diel ^Kenfc^en vec^ter 8ere folgen, »nb jn in iSf|riftIid^er feufdt)eit anruffen.
35ber biefe^ aUe6, ift biefed auci) ju betrad^ten, "^(19 @ott tt)il, baS man bauon red)t ))rcbigen fol, jum vrteU tt»iber bie onreinen 3^eufel.
3)iefe fuv^e evinnevung ift ^ie angc^en-gt , t)nb n^oUe tin jebev felb r?ad gottlic^ vvteil betvad)ten, 1. Govintlj. 6. |)uvev, (S^ebve^ev^ lonb Slutfc^enbev etc. tt^^vben ba3 reid^ @otte9 nid)t crben, 9Snb woUe @ott gef^orfam fein, \)njud)t flif)en, onb @ott umb fluab »nb feulff jur fcu|cl;eit anruifen.
^d ift aud; aUc tt)eltlid^c Dberfeit |(i)ulbig, offent? nd)c (if^ebruc^, t)nb anbere offentlic^ t)njud)t ernji^ lic^ ju ftraffen. !Der aUmec^tigc, tt)ar^afftig ®ott, SSater DnferS ^(S!i)t^3fi 3^efu ($I)rifti, ber gcn)iaiid) feufc^eit liebet, tt)oUe vnS a\ie gncbigli^ regieren ju feinemge^or* fam ju aUen @eboten, 2lmen.
3Son n)ettti(!^er Dkrfeit
£5b t)te aBibcrteuffer re^tfagen, H^ mtUlU $e IDUxUit, geric^t, t)nb rec^tmeffige ftraf» fen, ettel «Sitnbe fet), mt> H^ ein Q^^vWi* (Jer SWenfc^ ni^t fol weltti^e 3^egierung
JaBen?
2Inttt>ovt, "Diefe leve bev iSibevteuffev, ifi gett)i«li^ 3;eu d)e lugen, t)nb Icftcvung tt)ibev ©otteg tt>ei6^eit onb gaben , S3nb ift t)vfad^ ju !i8ffil)uvn , movb «nb jev* ftovungen. 33nb foUen bie Seut oleiffig bevid)t tt>evben t*on bciben C^mptevn , bem ^rcbigampt, t)nb bev mUli'- d^en Slegierung »nb t)on t)ntevfc^ieb bevfclbigen.
@age wntevfd^ieb.
3)a6 *)}vebigampt ift ein befe^l, ben @ott mit au6' gebvucftcn mxkn gebcn \)at, ba6 ^eilig (Suangelium ju pvebigen, Sacvamenta ju veid^en, (Siinbcn ju t)ergeben, ^4?rebiger fammt ber .fJ1vd)en ju ovbnen, (Sunbc ju ftvaffen, aUein mit C^otted mxt, unb nid^t mit leiblid)ev gctt)alt. S3nb ift ®ott buvd) biefed 5lmpt fvefftig, ®ibet tjevgcbung bev @unbcn, .l^ciligen ®eift, Seben unb 3;voft , t)nb en)igc Seligfeit.
33on biefem befef)! vebet bev ^^^^ (EbriftuS, 3o' bann. 20. 3Sie midb ber 3?ater gefanb ^at , alfo fenbe id) eudb. 3n biefen tvortcn ift flav auegebvucft, cvftlid^, ba3 bie g6ttlid)e ^>Jiaieftet felbft ba^ ^rebigtampt eingefe^t f)at, 3Snb baju bcn <3on evftlic^ gett)ci^et, bev ben '^i* tevn t)nb ^.^vopf)etcn fcin S53ovt geoffenbavet ^at, t)n> l)at evnad) fic^tbav m menf^lic^ev 9?atuv gepvebigt, t)nb bic 5lpofteln gefant, bie bcfel)l getf)an, fuv unb fuv ^^vebiger ju bevuffen. 33nb bleibet boc^ altejeit bev 8on ®otted ^obepvieftev, bev ba6 ^vebigampt evf)elt, 3ft fvefftig ba* buvdt), 2Cie (Sp^e. 4. gefd)vieben ift, ©v ft^t juv rec^ten ^anb beS ctt)igen 9Jaterg, ba6 cr gaben fenbe ben 'Sfim* fd)cn, ^Jropfteten, 2lpoftcien, ^ivten t)nb Sevcr.
SBeiter, in tt)orten 3oI). 20. ift begriffen, bag gott* Ud^c 9}?aiertet tt)il fveftig fein, buvd) bev 2IpoftcIen t)nb aUex bevuffcncn , pvebigl , SBie ftc buvd) bie pvebigt be* ^(S9tDt5(J g^vifti felb 'fvefftig gett)efen i(i.
•
3ujn bvitten, 3ft in biefen tt)ovten oud^ angejcigt, ba^ bag ^vebigampt nid)t t\)eltlid)e mac^t t)nb leiblic^ei: jtt)ang ift.
3um t)ierbcn, 2Ba6 cd prcbigcn fol, ^mli^, maS
cv
n. EXAIMEN ORDINANDORUM.
CVI
ter .^(iM (J^riftug felbft i;|eprebii3t tjat. !Dig aUeS ift gefaffet m tieie rete, 3Bie mid> ber ^lBater gejanfc l;at.
2B.'ItIi.t^ Dberfeit ift ein ?Impt, ba6 ®ott im gam $en menfd}licl)en iie!'d)I.'cl)t cjeortnct t)at, mt> felb crl)t'it, ftarcf ot>er fd.)n)aci), in k]roff.'rn oDer fleinern ;\erruttun)]en, ju erDaltunv] euff.'r{id)er 5ud)t, nai) aUen ©otte^ geboten, 53nl) tw ^iJni]i'l)orfamen ju ftraffen mtt leiblic^en ftraffut, »nb mit.bem S.b'uert. ^^a^urct) ®ott beibe^ au§rid)tet, (Srinnert atle .V)ieiird)en mit bieien ftraffLn, ba3 er it)eife »nt) i]ered)t ift, ^BnD reumet bie ^SditmmPe meg, baburc^ bie jeufet gerne wolten ba^ gan^ mjnic^lictie iebm jer? fioren.
33nb ift ^ie beibeS ml ju mercfen, (S3 ifi (eiber »icl groff^r, iemerUd).'^ Dnorbiung, t>i;ru[)e t>nb ^erruttung im ganBen menid)li(^en gefd)led)t. ftol|, on^ud^t, raub moro, »nred)le friege etc. '1)im bie funbige ^atur ift wilb v>n1) freuel , babct) treiben bie Seufel oiel !>J?enid).'n, unb n)olten gerne alle^ oeriuU(ien, mad)en ;Xi)rannen, ^ff# vf)urer, 3J?orPer etc.
Diefe boie bing ftub nid)t "oon ®ott, fonbern mi S^eufeln, ttnb "oon oer funbigen meni"d)lid)en ^TJatur , bie wiber ®:nt6 orbnung ft^-eiten. ^Hi^ UH'nn oiel Solfe onter bie >5d)afe fom.-n, t)nb ber ^irt mit ben ^^unben mf)ut, fo t>iel v-r fan, mt> errettet etlict)e (Sd)eflin.
21(6, \mml fold^er jamer gro6 ift, fo finb bennod^ bie recl)ten (Sefe^, gohlic^e ®ei6[)eit, \?nb finb gerict)t mt^ ftraffen, »nb ert)altung tie6 m:nid)lid)en gefc^led)r6, fo fern t)a6 nid)t al(e6 un"tft uvrbe, (5Jjtte6 u)?r.f. ^er ift ber «^irte, t)nb finb etli^e trnue 3tegenten feine ^nec^te, bamit er bie SBoIffe u"»egtreibet. 2116 furd) Dauib, werben n)eg> getrieben ©oliat^, bie (SDomiter, 'Syrer etc.
3?nb foUen tt»ir bicfe6 Wercf ©ottee erfennen, t>nb Wiffen, io bein J^eib, 2Bib, 5?inblin, ^ffionung, ^}?arung, etab, ^firi^, :)t'giment, bleiben, ^.v5 fotd)er fd)U^ geiui6; Iid^(yotte6 ivercf ift, ^Snb folt jm bafiir bancf;n, fu prei^ fen, t>nb jm gel)oriam fein. ^iJnb »olt eben barumb befte tren)lid)er ben !}iegimenten gef)oriam fein, bien^eil @ott biefe6 geoffenbaret lonl^ bejeuget ^at, ba6 red)te (^eielj feine 2Bei6()eit finb, t»nb ba6 geridjt oiib ftraff feine 'Si xd ftnb. 'iJnb ta^ fein u>ille ift, ba6 bie ^)Ji.'nid)en ado re# giert tverben, t)nb ba6 biefe orbnung ;n ber uerniinfftigen ^reatnr fei), Dberteit onb U?ntert()anen, t»nb ba6 u>ir nic^t one Drbnung, ciU^ gleic^ t)nb frei) fein foUen, 52Bie bie SSoIffe burct) einanber lauffen.
5?nb ift f)ie not, vnterfd^ieb ju mercfen, j)viff(^en ®otte6 orbnung, onb ben *4^erfonen, U)ie in oiel anbern fad)en. ^otb onb @i(bet ift ®om^ creatur, ob gteid^ t)iel OJ?en!d)en ba6 (5Jo(b t>nb ©ilber mi6braud)en. (*()e* ftanb ift gewi^lid) ®otte6 orbnung, ob glcid) iDiel ben
' (Sl)eftanb ml6bvaud)en, »nb @e{b baburd) fucl)en ttc, 211 10 nn':> @.'i'cl), @ertd)t mh rec^tmeffige ftraffen, gen>i6* (id) @otte6 werct', ob gleicf) feer t)iel bofer 3iegenten ftnb, bie jren ftim^) onD f)ol)eit mi6braucl)en. 9lero t>nb (Saii* gula, t)nb i'eer t)iel anbere Jiprannen, ftnb geu>i6li^ eitcl 3:eufel6 gruben, fiir fre ^erfon, i]leic^!\)oI ift6 (5)otte6 mxd, ba6 bie 'S^dt in eine fo(d)e i)Jlonard)ei) , bie jeit gefaffct n)ar. Q3nb w.iren recbte @efe^, ©ericbt fnb redbtmefftg? ftraffen im ?)teid), aud> (53otte6 wercf. 53nb tt)aren etiid^e trewe JJtenner in ber Sanbregierung.
2)116 aber ^^lcro ^aulum t>nb ^^imotbeum, »nb an* bere .l^eiligen tobten lefft, t>nb t>ie( graufamer Safter ^at, ba6 finb u>ercf feiner eigen ^4^cr;on, t>nb bet Slieufet in jm. 55ub foUen nic^t gered)net toerben in bie orbentii^c ^egierung, )veld)e bleibet ernad^, ob gleict) 9lero fid) fefb erftod)en ()at etc.
2)iere t>nterf(^teb ber ^erfonen snb ber @ott(ic^cn orbnung, ift feer nutig inbiefer facf) ju mercfen, ba6 man beibe6 erfenne, 33ri"ad^ ber groffen jerriittungen, onb jer* ftorungen iu bieiem (eben. Q3nb ber er^a(tung menid^(idt)6 gefd^lec^t6 in foU^^em clenb. ^nt ift biefe i^etrac^tung eine befonbere ()of)e ]i3jt6[)eit, bie in gottlii^er Sere ge? offenbaret ift. 'JJJenfv()lidt)e u>ei6^eit tan bieic ongfeic^e bing, on (5Jotte6 off.-iibarung nid)t finben, me in fa(cf)cn graufamen t)nb teglic^en fturmen aller S^eufcln ynb bofcr JJienfd)en in ben ^tegimenten, bennoct) ba6 menfd^iicfte ge» fdb(ed)t burd) ®ott erf)a(ten mirb.
9?u jweiuelt menfdf>lid)e ttcrnunfft one @otte6 wort, mnn ftc fo oie( t)nb mand^er(ei) jcrruttungen, fricg t)nb jerftorungen anfd)att)et, ©ebendt n)a6 t)brig bteibc, bad bieibe a(io one @otte6 jutbun. "Dagegen foKen wir ct* (idt)e (^priid) wiffen, t)nb feftig(idf) g(euben, ba6 @ott ber (5"r^a(ter, ,!^irt t)nb S^i^u^^err' fej), n)o nod^ ^J)ienfd)cnt)brig bfeiben in i8iirgerlict)em Seben, t>nb f)aben rec^te ®eieii, ©erid)t, red)tmei"itge ftraffen, juct)t, i?ird)en, onb ba6 bic* fe @aben, fo oiel ir obrig ift, geit>i61i(^ ®otte6 gaben t)rtb wercf p.nb, 'ffiien)ol ba6anfe()en ber guten Drbnung, t)icl geringer fd)einet, benn bic groffen jerriittungen t)nb jcr* ftorungen. iiBir foUen aber @otte6 gegemvVrtigfeit, au» teiner l^ere erfennen.
53nb ift biefer 2lrtifef befonber mit t>ie(en worten et* fterct, burc^ @. ''43au(um, 9iom. 13. !Diefelbigen (Spru* d)e jeugen, ba6 redf)te ©eie^, (SJeric^t, t)nb redt^tmefftgc ftraff, (5iotte6 U)ei6^cit t)nb toercf ftnb. 3)enn ba nennct •ii^.iufu^ ba6 2lmpi ber tt)e(tlid)en Otegierung au6bri"t(fli(l^, @otte6 orbnung t>nb bie Dtegierung, (5)otte6 2)ienerin.'93nl) fpric^t, 1)a^ 2lmpt, t"o lange e& bieibet, ift t)on @ott gc-» crbnet.
2. <)3ara(. 20. 1)^6 9iict)terampt , ba6 cuc^ t>efo§Ictt ift, ift nicj^t bcr ^JJJenfc^en, fonbcrn @otte6 ompt.
CVII
PIIIL. IMEL. SCRIPTA DOGMATICA.
CVIII
IDaniel 2. X)iefe5 finb ©otte^ mxd, bie ^eid) an- bevn geben, ober ev^alten.
^ial 127. 2Benn ®ott bie @tab nt(l)t beitjaret, [o toa^et ber ttergcblirt), ber fie ivi( beioaren.
^rouerb. 16. 933age vnb @en>id)t ftnb ®otte6 ge> te(i)te oibnung.
9}(it biefen Spriidben, foHen ivir ben ©fauben fter^ (fen, ba^ wir nv.ffen, ta^ @ott ber (Srbalter ifi gutcr 9te* giment, 3?nb jn bari-cnb bitten , 3.^nb in atlen (^mplern, »nb im ge()orfam, bcfte bcmutiger t?nb t>(cifftcjer fein.
2iu6 biefem a((en ift nu f(ar, ta^ ba6 tt)e(t(i(I)e 9te* girampt, ein gut UH-rcf irf. 2)enn e6 ift ron @ott gcorb- ttet »nb gcboten, 5>nb fonncn (?^rift(i(jbe 9)?enfct)cn bavin mit i]utcm gewiffm (eben. 3a biefe yro^e lait trivb ein ()o^cr ©ottcebienft, wcnn ba^ ()er^ babct; rcct)ten glau* ben ^at, t>nb ricl)tet fcinen bienft ju ©otte^ eftre, it>ie 2)a* uib, 6ied)ia6, 3ofia0 etc.
SSBcIc^c mvd ^atiBott, aU tie furncmcjlcn, Ut mltlid)cn £)bcrfcit bcfo^Icn?
5Intivrrt, SBictt)o( tie iv>e(t(i(I)e Dberfeit fc(b {\c\ei^
»nb Pcrnunfft f)at, tt)ie fie jr 2tmpt furen \ol , (^^(eidjtr^oi
foOen tvir in gemein anjeigen, n)el(t)e toerrf jr ®ott fur* nemtid^ bcfo()(cn ^at.
2)^6 erfte, Me tre(t(i(^e Dbcrfelt fol erfl(i(t) fein, bie «gtimme be6 gan^en ®ott(i(l)cn ettjigen ©efe^e^, ba3 man nennct Legem moraleni, ober 3''^«'" (^^ebot, ju rn> ter&altung euffcv(i*er jud^t. i^nb aVie Cberfeit ift biefcm g6tt(id)cn ©efc^ fe(b t)ntevtvovfFcn , t^nb filr aUcn anbcrn tpcrcfcn baju gcovbnet, baS fie biefe g6tt(id)e 9Sei6()cit vnb ®ercd^tigfcit, bcn *0?enfd)cn fuvtvagen fo(, t)nb bcfanb tnad)fn. (Sfaia. 3. @ott tXMvb bie guvften fiiv fcin (^e> tid)t fuven.
3)ag anber n^ertf ift, bag fte ©recution t^uc, vnb ernft(i(i^ ftvaffe, mit (eibiid^en ftvaffcn, aUe bie euffev^id^ tribcr baffclbig gottiid) ©efe^ t()iin. 9tom. 13. Daju trcgt fie ba6 (£cl)n)crt.
?J?u tviffcn aud) bie ^eiben , ba6 tjmb friebed ttMlIen not ift, t)nrec(ne Jobidlcger, Tiebe Pnb 9iauber ^u ftraf* fen, t>nb fuib bie .^cibnifdien Qkit^ bauon tro( bcfar.l^. Siber bicfeg ift alletn cin ftrtcftin pom Stmpt. Sonbern bie ivcitdd^e Cbcvfeit ift ®rtt biejcn bienft fd>u(big im Qan$en ®6tt(ici)en, ctiMgen ®efc$, ba6 ift, (Svftlid) alle cu[ferlicl)e, erfanbte Slbgotterct;, Sfubere^, (^ibbrud;, ®ot*
te^Icfterung, 6ffent(id)e iJc^erc^, foUen fte abt^un pnb ftraffen, t)nb bagegcn rcd^te ^erc t>on @otr pflani}cn (af* fcn, vnb f)c(ffen cr()a(tcn, T)cut. 27. 3r fo(t bie'2(tH]6t* ter t)erti(gen, jve §((tav einrcifftn etc. 3m britten 23uc^ iWofe, (Sap. 24. 9Ber @ottcg SRamm leftert, fo( getobtet werben.
IDarumb ifl auc^ tve(t(id}er Dberfcit goboten, ba6 fic recj- te erfcntniS ®ottc6, t>nb red)te anriiffung (evnc. ^fal. 2. iBnb nu jr i^onige onb 9tict)tcr t)ff (Jrben, (ernet. 5^nb, ^uffct bcn ©on @ottc0 etc.
2)arnad) fo( aucl^ bie ftvaffe nnber t>ngc6or''am in an» bern @6tt(id)en goboten folgcn. 5L^nb in funima, bic Dbcr# fcit fol bcibe .lafcln bcr ^(i)m gcbot, @ott ju cbven, in (5rf)a(tung euffcv(ic^er sud;t, ^anb()aben, mit ernftlic^et: (Siecutio.
95nb ju bicfer (Jrccution in aUcn geboten, ^at ®ott ber nH'(t(id)en Dbevfeit, macl)t, giiter, t>nb nHtjfen gcgcben. gebeut bcn 5^ntcrtbanen gc^orfam, ju er(Hi(tung 't>nb fvicbcn^, i^nD ift @ott iXb bev obevft gc(b*
....S» /SlJ...i.(. <.„...J.i »1.... i - OJ . - .....
2)a6 bvitte Wevcf ift, !Da6 bie I)oI)e Dbevfeit in jren ^errfd)afftcn aud) mad)t bat, eigne @cicB in tt>c(t(idH'n ia* d)cn ju mad)en. 2)ie boc^ nidht tvibcrnH-vtig finb ben g6tt(id)cn @cie§cn, ^Sontevn f)c(ffcn ju evf)a(tung ber 'g6tt(tcl)cn (kkii% 21(^ @ott fpvidt, 2)u foit nidu ftcten. !I)a mag t>nb fol bie Dbcvtcit vcvniinfftigdd; ovbncn, nnc e^ mit ben ^anbgiltcvn lot gcbaltcn tiH'vtcn, 9iMd)c6 (5i# gcntbum obcr ?cf)cn ift etc. Xaui ^abcn bie Jpcrrid)aff? tcn eigne Sitcber, 28ie ba3 9i6mif^e 9teid) bie ^eiferU* c^cn red)t f)at.
53nb ift nnir, ba^ nHftlid^e Dberfeit, ut biefer (cib(i# d)en rcgirung, t>nb jum fricben, vcrninifftigc Q>ki(^ ju mad^cn madbt bat. Sie iol abcr nid)t ein C-6(}cn v||r:c^# tcn, nne 9?abugtono"or, t>nb eii^ne i^crc ron @ott, ober INTEHIM, ober ®ottcPt'icnft, auffcr @ottcd nort evtid)* ten. 2)cnn batnit gveiffet fte picl ^u nnit, auffer irem befef)!.
) 2)ag t>ierbe tvcrrf ift, bad fte trcn^^Iid), t*nb gleicbe ©rccution tbun fol, aucb bi fer jrcr cigncn @ei'ct> fon Iciblichen fadn-n. Dcnn gcf»|j one (5rccutio, one gcrid)t, iM.b one cvnfte ftvaffcn, ift nuv ein fpct, (goiibevn @ottc6 ttMUe ift, ta^ ein ciuev rnb jovn in bcr .^crvidafft fci;, nnbcv i^ntugcnb. ^nt ift ber c.lte €pru* gcirielid) ivar, Nulla e.st utilitas Civitatis, quac non liahet neivos contra iniusta facientes.
©6 fol c.M<i) bie Dberfeit fefb glei^^formig lebcn,
CIX
II. EXAMEN ORDINANDORUM.
cx
f|ottlid)fn ®efc^en t)nb ben 9?edE)ten, tie burd; orbenlidje Slutoritet, ju judjt rnb frieben gemad)t unb.
'?fic{6;) bem nu gcrebt \ft, loon pflid)t t)nb mercfen ber Cberfeit, fol man auc^ bem 55o(d bie ^Kcijcl ^4^auli fur? tracjen, ■I)a& bie 3?ntert{)anen ber n)elt(ict)en Dberftit gc ^orfam fct^ulbiij finb, 2l(''o, ba3 onge^orfam funb tt)iber @ott fe^, i>nb bad QcuMffen t>nrein mac^e.
3)iefeg ift ba6 qottlid) 53anb, bamit bie JRegiment gefaft onb bcwart fmb, v>nb ^e(t atte rtottfurd)ti(jt ^Vj^en- fd)en in wiUigem get^orfam ge^en ber Dberfeit t>mb ©ot* te^ u>itten. 2)v-iju bebrtwet e^ alie gottiofen, ba^ @ott bie vngel^oriamen ftraffm vnb ftur^en merbe. 'Denn fo ber ^eitii] @eifc fpric^t, i^a^ fngeftorfam ba^ gennffen ynrein mac^e, ifl bieiV^ ber verftanb, ta^ @ott n>ar()affticj(id) jiir* ne, n?iber fo(d)e toncje^orfame, t»nb werbe fie enjigiic^ ftraf* fen, io fie nic^t befert werben.
Slud^ ^at ber ^SOJJR 6f)riftu0 biefe DfJegel geben t)on jeit(id)er ftraffe, bie begreifft beibe, Sii^rannen t)nb 93ffru()rer, 2iUe, lo ba6@d)tt)ert nemen, tt^^erben burd) ba6 ©(i^ert vmbfomen. 3)a0 ift, n)er ba^ <5c^n>ert fe(b ni* met, auffer ®6tt(id)er orbnung. 2l(S 3;i)rannen, fo fie bie Seut tt)iber ®6tt(ic^e gefe^ t6bten, ober Qlffrii^rer, bie fd^ulbigen gef)orfam nid)t ^a(ten tt)o(ien, biefe njcrben aud^ in biefem jcitiid^en leben geftrafft t)nb gefturOt.
2)iefe ©rinnerung t)nb anleitung ift a(f)ie ^eiel^t, ba* mit bie Drbinanben »nb anbere n)iffen, tt)o »on ba6 (Sr, nmen f'"irnem(id) get)a(ten trirb. 33nb ba6 bie ^rebiger fid), t)nb bie 3uf)6rer gewef^nen, bic (S^riftd^e Sere in ein fumma ju faffen, t)nb bie ^eubtartifel bet) fic^ felb offt t)nb t)Ieiffig betrad|)ten.
Dcnn 6f)rift(i(^e (ere ifi einc f)of)e 2Ct'i6f)eit, bie fei^ ne 6reatur trgrunben fan. 3Snb tt>ir merben in etriict anfd)awung ©otte^ baran (ernen. @(eid)mo( voii fm ©ott aifo eine iiird)en famien, «nb nid)t anber^, bai3 in biefem eienben, fd)tt)ad)en Seben, ber anfang biefer 28eig^eit in vn^, burd^ @otte6 gnabe ieud^te. I^a^ju ift ^ocl)n6tig, bie Sere t)(eiiTig lu ^orcn, ju (efen, t)nb ju betrad^ten. 2)ie=» fe6 ift ber einige tt)eg, ju ©otte^ erfentnie, 9?em(ic^, feine Sere red()t iernen.
33nfer gemut ift aud) nid)t, ein anberc Sere anjunc men, ober fiirjugeben, benn altein bie einige ewiije 8ere, bie @ott feineribird^en, bur^ feinen eingebotnen ©on ge* offenbaret ^at, bie in ber ^rcp()eten t>nb 2lpofte(n fdt)rifft gefaffet ifi, 33nb in biefem t)erftanb , ber in ben St)mbo=» ii^, 2ipoftoiico, 9liceno ynb 2tt()anarii au^acbrurft ift, ^)}?it n)eld^en g(eidt) ftimmen Sut()eri (iated)ifmu^ t»nb (Sonfefjio, t)nb bie ^onfeffio, bem 5?eifer ju 9lugfpurg t>berantn)ortet, ^lnno 1530. 18nb tuie biefe l'ere burc^ @otted gnab, eintred)tigiid^ in ben ^irdt)en ber >5ed^U!d)en lanbe, a(5 ju Ciibecf, .l^amburg, Cuneburg, t)nb anbern bergieic^en ge# prebiget it)irb. ^^it n)elct)en wix, @ott ju et)ren, t)nb ju t)ie(er ^)J?enfd)en feiigfcit, begeren eintrec|tigfeit ju t)a(ten.
93nb bitten ben JP)@9i9i5fZ 3befum (EtirifJum, cr woHc pn? gnebig(ic^ regieren, baS tt>ir ein^ finb in 3nt, ju @otted e^re, vnb tjn^ ju ctt)iger ©eligfeit, tt)ie er fetb fuc pn3 in feinem fieiben gebeten t)at.
CXI PHIL. MEL. SCRIPTA DOGMATICA. ♦ CXII
B. EXAMEN ORDINANDORUM LATINE.
Illud Examen primum germanice scriptum Melanthon paulo post latine retexuit, atque anno 1554. pri- mnm edidit sic inscriptum:
Examen ) eorvni qvi avdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva | commendatur eis ministe- rium Evan- | ge/ii. Traditum Vuiteberf/ae | Anno 1554. | Philijtpvs Melant. j (Melanthonis iniago circulis inclusa) | Witebergue. \ 1554. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non nuni., 8. niin. (fol. A 2* — X 2* Examen eorvni qvi avdivntur ante ritvni pvblicae oidinationis, qva romnienda- tur eis ministerium Evangelii. Traditum Vuitebergae Anno 1554.; fol. X ^** — 8* lohannis Sti- gelii Elegia, qva celebiatvr dignitas et liuctus coniugij ; fol. X 8'' vacat.). *)
In hoc Exaniine Ordinandorum, quod a duabus quaestionibus: Quidvam docebis? et Qiiid interest tnter doctrinam Ecclesiae Dei , et alias Ssrtas? orditur, tractantur Loci De Deo — De Mayistratu polilico, qaibus tractatus De Coniuyio in One annexus est.
Cum hac Ed. principe oninino congruit haec altera eiusdem anni :
Examen \ eorvm qvi avdi- ) vntur ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis minisfe-" rivmEvange- | lii, Traditum Vuitebergae | Anno 1554. | Philippvs Melant. \ 15(Insigne typogr.) 54. I Witebergae excv- \ debant Haeredes Pe- j tri Seiizii. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non num., 8. min. (fol. A 2» — X 2» Examen Ordinandorum; fol. X 2'' — 8» Stigelii Elegia; fol. X 8'' vacat). **)
Has duas Editt. secutae sunt haece:
Examen \ eorvm qvi avdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva j commendafur eis mini- sterium Evarige- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1555. | Phi/ippcs Melant. \ (Idem Insigne typogr. ac in Ed. proxime praecedente : Crux serpente circumvoluta. ) Witebergae excv- \ debant Hueredes Pe- \ tri Seitzii. \ 1555. 21 plagg. litt. A — X sign., 168 foll. non num., 8. min. (fol. A 2* — X 2* Examen Ordinandorum eadem continens, quae in praeced. Ed. exhibentur. ; lol. X 2" — 8» Stigelii Elegia; fol. X 8"^ vacat). ***)
Examen \ eorvm qvi nvdi- | vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis ministe- rium Evange- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1554. | Philippvs Melant. \ (Idem Insigne ty- pogr.) Witebergae excvdebant Haeredes Pe- \ tri Seitzii. \ Anno \ 1556. 23 jdagg. lift. A — Z sign., 183 fo*II. non num., ult. fol. album, 8. niin. (fol. A 2* — S 6'' Examen Ordinandorum cum tract. de Coniugio; fol. S 7=» — T 4" Stigelii Elegia; fol. T 5* — Z 7»^ med. Definitiones mvl- tarvm appellatiouvni, quarvm in Ecclesia usus est, traditae a Phillippo Melanth. Torgae etVuite- beigae. Anno 1552. et 1553.; fol. Z 8 vacat.). f )
— — (Idem Index, qui ab illa Ed. eo tantum differt, quod h. I. Melanth. pro Melant. legitur, cum eodem Insigni typogr.) Witebergae excv- \ debant Haeredes Pe- \ tri Seitzii. \ Anno j 1557. 23
•) Haec Ed. ex Biblioth. senat. Norimb. ad meas manus est. Haec vel subsequens altera etiam in Biblioth. acad. Erlang. exstat.
••) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est. •••) Haec Ed. in Biblioth. senat. Norimb. et in meis libris est.
f) Haec Ed. in Bibiiotb. OrphaDolr. Halensis, regiis Berol. et Dresd., senat. Norimb. atque Hamburg., ac in meis libris est.
CXUI II. EXAMEN OKDIiNANDORUAI. CXIV
plagg. litt. A — Z sign., 183 foll. non num., ult. foliuin albuin, 8. min. (fol. A 2" — S 6'' Examen Ordinandoium cum tractatu de Coniugio; fol. 8 7" — T ^*" Stigelii Elegia; fol. T 5^ — Z ?»> nied. Definitiones multarum appellationum etc; fol. Z 8 vacat). *)
Euamen \ eorvm qvi avdivn- ( tvr ante ribvm pvblicae ( ordinalionis, qua commendatu : eis ministeri- I um Eoanfjzlii. Traditum Vui- \ tebergae Anno 1554. | Philippvs Melanth. | (Melanthonis ima- go circulis inclusa) Vvitebergae exev- \ debat Lavrentivs | Schuuenck. \ D.M.LVIII. (sic) 23 plagg. litt. A — Z sign., 183 foll. non num., ult. fol. albuui, 8. min. (fol. A 2" — S 6*^ Examen Ordin. cum tract. de Coniugio, fol. S 7" — T 4^' Stigelii Elegia; fol. T 5=" — Z 7"^ med. Definitiones multarum appeliationum etc. ; fol. Z 8 vacat). **)
Eocamen \ eorvm qvi avdi- \ vntvr ante ritvm \ pvblicae ordinationis, qva \ commendatur eis ministe- rium Evanye- \ lii. Traditum Vuitebergae \ Anno 1554. | Phiiippvs Melanth. \ (Insigne typogr. : Crux seipente circumvoluta.) Witebergae excv- \ debat